Lợi ích cận biên ảnh hưởng đến lựa chọn như thế nào?

Chính cách nhìn “ở biên” giúp giải thích hành vi lựa chọn. Khi nguồn lực như tiền bạc và thời gian có giới hạn, người tiêu dùng không chỉ quan tâm một sản phẩm có hữu ích hay không. Họ còn cân nhắc liệu đơn vị tiếp theo của sản phẩm đó có đáng để đánh đổi nguồn lực so với những phương án khác hay không.

Lợi ích cận biên là giá trị tăng thêm từ một đơn vị tiêu dùng

Trong kinh tế học, lợi ích cận biên (Marginal Utility – MU) là mức thay đổi của tổng lợi ích khi lượng tiêu dùng tăng thêm một đơn vị, trong điều kiện các yếu tố liên quan khác được giữ nguyên.

Có thể biểu diễn:

MU = ΔTU / ΔQ

Trong đó:

·         MU là lợi ích cận biên

·         ΔTU là mức thay đổi của tổng lợi ích

·         ΔQ là mức thay đổi của lượng tiêu dùng

Nếu lượng tiêu dùng tăng đúng một đơn vị, lợi ích cận biên chính là phần tổng lợi ích tăng thêm do đơn vị đó tạo ra.

Ví dụ, một người đang khát có thể nhận được mức thỏa mãn rất lớn từ chai nước đầu tiên. Chai thứ hai vẫn hữu ích nhưng giá trị tăng thêm có thể thấp hơn. Đến một thời điểm, uống thêm nước gần như không tạo thêm sự thỏa mãn.

Điểm quan trọng nằm ở chữ “tăng thêm”. Lợi ích cận biên không đo toàn bộ lợi ích của việc có nước, mà đo giá trị của đơn vị nước tiếp theo.

Lợi ích cận biên khác tổng lợi ích như thế nào?

Tổng lợi ích (Total Utility – TU) phản ánh toàn bộ mức thỏa mãn thu được từ một lượng hàng hóa đã tiêu dùng. Lợi ích cận biên chỉ phản ánh phần thay đổi của tổng lợi ích khi lượng tiêu dùng thay đổi.

Giả sử mức lợi ích được biểu diễn bằng đơn vị giả định:

Bảng này cho thấy tổng lợi ích có thể tiếp tục tăng trong khi lợi ích cận biên đang giảm. Từ đơn vị thứ nhất đến thứ tư, mỗi đơn vị bổ sung vẫn làm người tiêu dùng thỏa mãn hơn, nhưng mức tăng ngày càng nhỏ.

Khi lợi ích cận biên bằng 0, tiêu dùng thêm không làm tổng lợi ích tăng. Nếu lợi ích cận biên trở thành số âm, đơn vị bổ sung còn làm tổng lợi ích giảm.

Vì vậy, lợi ích cận biên giảm không đồng nghĩa tổng lợi ích đang giảm. Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn khi tiếp cận khái niệm này.

Vì sao lợi ích cận biên thường giảm khi tiêu dùng tăng?

Quy luật lợi ích cận biên giảm dần mô tả xu hướng: khi một người liên tục tiêu dùng thêm các đơn vị của cùng một hàng hóa trong một khoảng thời gian nhất định, lợi ích tăng thêm từ mỗi đơn vị thường giảm xuống, nếu các điều kiện khác không đổi.

Cơ chế nằm ở mức độ nhu cầu đã được đáp ứng.

Khi nhu cầu ban đầu còn lớn, một đơn vị bổ sung có khả năng tạo ra giá trị đáng kể. Sau khi một phần nhu cầu đã được thỏa mãn, mức độ cấp thiết giảm và đơn vị kế tiếp thường tạo ra ít giá trị hơn.

Có thể hình dung qua một bữa ăn. Khi rất đói, phần thức ăn đầu tiên có giá trị cao. Sau vài phần, người ăn vẫn có thể thích món ăn nhưng mức thỏa mãn tăng thêm từ mỗi phần giảm dần. Khi đã no, một phần nữa có thể không tạo thêm lợi ích, thậm chí gây khó chịu.

Quy luật này không khẳng định lợi ích cận biên của mọi hàng hóa, mọi người và mọi thời điểm đều giảm theo cùng một tốc độ. Sở thích, hoàn cảnh, thời gian giữa các lần tiêu dùng và đặc điểm của hàng hóa có thể làm kết quả khác nhau. Ý nghĩa của quy luật nằm ở xu hướng khi liên tục tăng lượng tiêu dùng trong những điều kiện tương đối ổn định.

Lợi ích cận biên ảnh hưởng đến quyết định tiêu dùng ra sao?

Khi nguồn lực hữu hạn, một lựa chọn luôn đi kèm với việc từ bỏ cơ hội sử dụng nguồn lực đó cho mục đích khác. Vì vậy, người tiêu dùng có động lực so sánh giá trị tăng thêm nhận được với phần nguồn lực phải bỏ ra.

Nếu đơn vị tiếp theo vẫn đem lại lợi ích đáng kể so với chi phí của nó, việc tiếp tục tiêu dùng có cơ sở. Khi lợi ích tăng thêm giảm, sức hấp dẫn của việc mua thêm cũng giảm theo.

Ví dụ, một người có thể sẵn sàng trả tiền cho ly cà phê đầu tiên trong ngày vì nó đem lại mức thỏa mãn cao. Ly thứ hai có thể vẫn đáng mua nhưng giá trị tăng thêm thấp hơn. Với ly thứ ba hoặc thứ tư, người đó có thể nhận thấy số tiền sẽ tạo ra nhiều lợi ích hơn nếu dùng cho bữa trưa hoặc một nhu cầu khác.

Do đó, lợi ích cận biên tác động đến lựa chọn thông qua một cơ chế cơ bản:

Người tiêu dùng xem xét giá trị của đơn vị tiếp theo, so sánh nó với sự đánh đổi cần thiết và điều chỉnh lựa chọn khi giá trị tăng thêm thay đổi.

Điều này cũng giải thích tại sao việc một người rất thích một sản phẩm không có nghĩa họ sẽ muốn mua sản phẩm đó không giới hạn. Tổng giá trị của sản phẩm có thể lớn, nhưng lợi ích của một đơn vị bổ sung vẫn có thể rất nhỏ.

Giá cả làm thay đổi cách so sánh lợi ích cận biên giữa các lựa chọn

Trong thực tế, người tiêu dùng thường phải phân bổ một ngân sách giới hạn cho nhiều hàng hóa có mức giá khác nhau. Khi đó, chỉ so sánh lợi ích cận biên tuyệt đối chưa đủ.

Một cách biểu diễn quyết định là xem xét lợi ích cận biên trên mỗi đơn vị tiền chi ra:

MU / P

Trong đó:

·         MU là lợi ích cận biên của hàng hóa

·         P là giá của hàng hóa

Giả sử với số tiền đang có, một đơn vị hàng hóa A tạo lợi ích cận biên 20 và có giá 10, trong khi hàng hóa B tạo lợi ích cận biên 15 nhưng chỉ có giá 5.

Khi đó:

·         A tạo ra 20 / 10 = 2 đơn vị lợi ích trên một đơn vị tiền

·         B tạo ra 15 / 5 = 3 đơn vị lợi ích trên một đơn vị tiền

Mặc dù lợi ích cận biên tuyệt đối của A lớn hơn, B lại tạo ra nhiều lợi ích tăng thêm hơn trên cùng một đơn vị ngân sách.

Trong mô hình lựa chọn tiêu dùng cơ bản, người tiêu dùng có xu hướng điều chỉnh cách phân bổ ngân sách cho đến khi lợi ích cận biên trên một đơn vị tiền của các lựa chọn được cân bằng, với điều kiện ngân sách được sử dụng và các giả định của mô hình được đáp ứng.

Với hai hàng hóa X và Y, điều kiện này thường được biểu diễn:

MUx / Px = MUy / Py

Ý nghĩa của biểu thức không phải người tiêu dùng thực tế luôn thực hiện phép chia trước khi mua hàng. Nó mô tả logic kinh tế của việc phân bổ nguồn lực: đơn vị tiền tiếp theo nên được hướng tới nơi tạo ra giá trị tăng thêm tương đối cao hơn.

Lợi ích cận biên giúp giải thích điểm dừng và sự thay đổi lựa chọn

Một trong những giá trị quan trọng nhất của lợi ích cận biên là giải thích tại sao lựa chọn có thể thay đổi dù sở thích cơ bản của một người không thay đổi.

Khi tiêu dùng một hàng hóa tăng lên, lợi ích cận biên của hàng hóa đó có thể giảm. Trong khi đó, lợi ích cận biên của một hàng hóa chưa được tiêu dùng nhiều có thể tương đối cao hơn. Người tiêu dùng vì thế có lý do chuyển một phần nguồn lực sang phương án khác.

Ví dụ, với một khoản ngân sách giải trí cố định, người tiêu dùng có thể rất thích xem phim. Tuy nhiên, sau khi đã chi tiền cho nhiều bộ phim trong tháng, giá trị tăng thêm của một lần xem tiếp theo có thể thấp hơn giá trị mà cùng số tiền đem lại nếu được dùng cho sách, trò chơi hoặc một hoạt động khác.

Điểm dừng vì vậy không nhất thiết xuất hiện khi hàng hóa “không còn tốt”. Nó xuất hiện khi đơn vị tiếp theo không còn tạo ra giá trị đủ lớn so với sự đánh đổi.

Cách nhìn này cũng phân biệt quyết định cận biên với câu hỏi tổng quát như “sản phẩm này có hữu ích không?”. Một sản phẩm có thể rất hữu ích xét trên tổng thể nhưng vẫn không đáng mua thêm ở thời điểm hiện tại.

Hiểu đúng giới hạn của lợi ích cận biên khi phân tích lựa chọn

Lợi ích cận biên là công cụ giải thích hữu ích, nhưng không nên hiểu nó như một đại lượng khách quan có thể đo chính xác bằng cùng một thước đo cho mọi người.

Mức thỏa mãn phụ thuộc vào sở thích và hoàn cảnh của từng cá nhân. Giá trị của cùng một đơn vị hàng hóa có thể khác nhau giữa hai người, hoặc khác nhau đối với cùng một người ở những thời điểm khác nhau.

Bên cạnh đó, quy luật lợi ích cận biên giảm dần cần được hiểu trong những điều kiện phù hợp. Nếu hoàn cảnh thay đổi, nhu cầu xuất hiện trở lại hoặc các đơn vị tiêu dùng không thực sự tương đồng, lợi ích cận biên không nhất thiết vận động theo một đường giảm đều.

Ví dụ, một cốc nước sau khi vừa uống nhiều nước có thể đem lại rất ít lợi ích. Nhưng vài giờ sau, khi người đó khát trở lại, một cốc nước mới lại có thể tạo ra lợi ích lớn. Sự thay đổi này không phủ nhận logic cận biên; nó cho thấy điều kiện của quyết định đã thay đổi.

Do đó, khi áp dụng khái niệm này, cần tập trung vào giá trị tăng thêm trong một bối cảnh lựa chọn cụ thể, thay vì xem lợi ích cận biên là một đặc tính cố định của sản phẩm.

Lợi ích cận biên cho thấy lựa chọn kinh tế thường được quyết định không phải bởi tổng giá trị đã nhận được, mà bởi giá trị của đơn vị tiếp theo. Khi lợi ích tăng thêm còn lớn so với sự đánh đổi, người tiêu dùng có cơ sở để tiếp tục tiêu dùng. Khi lợi ích cận biên giảm, họ có xu hướng giảm mua, dừng lại hoặc chuyển nguồn lực sang lựa chọn tạo ra giá trị tăng thêm cao hơn.

Vì vậy, hiểu lợi ích cận biên giúp giải thích đồng thời ba hiện tượng: tại sao nhu cầu đối với đơn vị bổ sung thay đổi, tại sao người tiêu dùng không mua vô hạn một hàng hóa mình yêu thích và tại sao nguồn lực hữu hạn được phân bổ giữa nhiều lựa chọn khác nhau.