Kinh tế vi mô là gì và phân tích quyết định kinh tế ra sao?

Người tiêu dùng có thu nhập hữu hạn nhưng có nhiều nhu cầu. Doanh nghiệp có vốn, lao động và năng lực sản xuất hữu hạn nhưng phải quyết định sản xuất sản phẩm nào, với số lượng bao nhiêu và mức giá nào. Vì vậy, trọng tâm của kinh tế vi mô không đơn thuần là mô tả giá cả hay thị trường, mà là phân tích cách các chủ thể lựa chọn trong điều kiện khan hiếm và cách những lựa chọn đó tương tác với nhau.

Một cách tiếp cận quan trọng là tư duy cận biên: thay vì chỉ hỏi một phương án có tốt hay không, kinh tế vi mô xem xét lợi ích và chi phí của một đơn vị thay đổi tiếp theo. Cách nhìn này tạo ra cầu nối giữa quyết định của từng cá nhân, từng doanh nghiệp với cung, cầu, giá và lượng giao dịch trên thị trường.

Kinh tế vi mô nghiên cứu điều gì?

Kinh tế vi mô là nhánh kinh tế học tập trung vào hành vi và quyết định của các đơn vị kinh tế riêng lẻ, điển hình là người tiêu dùng, hộ gia đình và doanh nghiệp, đồng thời phân tích sự tương tác giữa các chủ thể đó trên từng thị trường cụ thể.

Đối tượng nghiên cứu vì thế nằm ở cấp độ tương đối nhỏ của nền kinh tế. Một người nên phân bổ thu nhập giữa hai loại hàng hóa như thế nào? Doanh nghiệp có nên sản xuất thêm một đơn vị sản phẩm? Khi giá một mặt hàng tăng, lượng cầu thay đổi ra sao? Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp phản ứng thế nào? Những câu hỏi này đều thuộc phạm vi của kinh tế vi mô.

Điểm chung phía sau chúng là sự khan hiếm. Nguồn lực có giới hạn trong khi con người có nhiều mục tiêu cạnh tranh với nhau. Một lựa chọn vì vậy thường đồng nghĩa với việc từ bỏ một lựa chọn khác.

Giá trị của phương án tốt nhất bị từ bỏ được gọi là chi phí cơ hội. Đây là một nguyên tắc quan trọng vì chi phí kinh tế của một quyết định không nhất thiết chỉ là số tiền đã chi ra. Chẳng hạn, dành thêm một giờ cho một hoạt động cũng đồng nghĩa với việc không thể dùng chính giờ đó cho phương án tốt nhất khác.

Do đó, kinh tế vi mô không chỉ hỏi “một thứ có giá bao nhiêu?”, mà còn hỏi “để có thêm thứ này, chủ thể phải từ bỏ điều gì?”.

Quyết định kinh tế được phân tích bằng tư duy cận biên

Một trong những cơ chế trung tâm của phân tích vi mô là so sánh lợi ích cận biên với chi phí cận biên.

Lợi ích cận biên là lợi ích tăng thêm khi thực hiện thêm một đơn vị hoạt động. Chi phí cận biên là chi phí tăng thêm tương ứng. Chủ thể có động cơ tiếp tục một hoạt động khi lợi ích của đơn vị tiếp theo còn lớn hơn chi phí mà đơn vị đó tạo ra.

Điều này khác với việc chỉ nhìn vào tổng lợi ích hoặc tổng chi phí.

Ví dụ, một doanh nghiệp đã sản xuất 1.000 sản phẩm không nhất thiết phải hỏi toàn bộ 1.000 sản phẩm có tạo lợi nhuận hay không khi cân nhắc sản xuất thêm. Câu hỏi trực tiếp hơn là: doanh thu hoặc lợi ích từ sản phẩm thứ 1.001 có đủ bù chi phí tăng thêm để tạo ra nó không?

Tương tự, người tiêu dùng không nhất thiết quyết định “có thích cà phê hay không”. Họ có thể phải quyết định liệu lợi ích nhận được từ thêm một cốc cà phê có đáng với số tiền và những lựa chọn khác phải từ bỏ hay không.

Cách phân tích này cũng cho thấy một giới hạn quan trọng: quyết định kinh tế phụ thuộc vào điều kiện cụ thể. Khi giá, thu nhập, công nghệ, sở thích hoặc chi phí thay đổi, lợi ích và chi phí của lựa chọn cũng có thể thay đổi. Vì vậy, một quyết định hợp lý trong hoàn cảnh này không nhất thiết vẫn là lựa chọn phù hợp trong hoàn cảnh khác.

Người tiêu dùng lựa chọn như thế nào khi thu nhập có giới hạn?

Người tiêu dùng phải lựa chọn trong một ràng buộc ngân sách. Với một mức thu nhập nhất định và giá hàng hóa đã biết, họ chỉ có thể mua những tổ hợp hàng hóa nằm trong khả năng chi trả.

Nếu toàn bộ thu nhập được phân bổ cho hai hàng hóa X và Y, ràng buộc ngân sách thể hiện sự đánh đổi: mua nhiều X hơn thường khiến người tiêu dùng còn ít khả năng mua Y hơn.

M=Px​X Py​Y

M=75,Px=6,Py=10,−PxPy=-0,6M=\text{75},\quad P_x=\text{6},\quad P_y=\text{10},\quad -\frac{P_x}{P_y}=\text{-0,6}M=75,Px​=6,Py​=10,−Py​Px​​=-0,6

Thu nhập cao hơn: Sức mua tăng, nên có thể mua được nhiều hơn cả X và Y; chi phí cơ hội không đổi.

Thu nhập ↑Thu nhập ↓Giá X ↑Giá X ↓

ΔM\Delta MΔM

%

ΔM\Delta MΔM

Chọn một thay đổi và độ lớn của thay đổi đó. Thay đổi thu nhập sẽ dịch chuyển cả hai giao điểm, trong khi thay đổi giá của X chỉ dịch chuyển giao điểm với trục X.

Khi thu nhập tăng trong khi giá không đổi, khả năng lựa chọn được mở rộng. Ngược lại, khi giá của một hàng hóa tăng mà các yếu tố khác không đổi, cùng một khoản thu nhập mua được ít hàng hóa đó hơn. Người tiêu dùng phải điều chỉnh cách phân bổ ngân sách.

Tuy nhiên, khả năng mua chỉ là một phần của quyết định. Người tiêu dùng còn có sở thích và mức lợi ích mà họ nhận được từ những lựa chọn khác nhau. Phân tích vi mô vì vậy kết hợp ràng buộc nguồn lực với lợi ích của lựa chọn để giải thích hành vi.

Điều này giúp tránh một cách hiểu đơn giản rằng người tiêu dùng luôn chọn hàng hóa rẻ nhất. Một hàng hóa rẻ hơn chưa chắc được lựa chọn nếu người tiêu dùng đánh giá lợi ích từ nó thấp hơn. Vấn đề thực sự là cách họ sử dụng nguồn lực hữu hạn để đạt kết quả phù hợp nhất với sở thích và điều kiện của mình.

Doanh nghiệp quyết định sản xuất dựa trên chi phí và lợi ích ra sao?

Doanh nghiệp đối mặt với một bài toán tương tự nhưng dưới góc độ sản xuất. Nguồn lực như vốn, lao động, nguyên liệu và năng lực máy móc đều có giới hạn. Doanh nghiệp phải lựa chọn cách kết hợp chúng và xác định mức sản lượng phù hợp.

Một quyết định quan trọng là có nên tăng sản lượng hay không. Phân tích vi mô xem xét chi phí tăng thêm của sản lượng và lợi ích hoặc doanh thu mà phần sản lượng tăng thêm có thể mang lại.

Cơ chế này giải thích tại sao doanh nghiệp không đơn giản theo đuổi mục tiêu “sản xuất càng nhiều càng tốt”. Khi sản lượng tăng, chi phí của đơn vị bổ sung có thể thay đổi. Nếu sản xuất thêm không còn mang lại lợi ích đủ để bù chi phí tăng thêm, việc tiếp tục mở rộng có thể không còn hợp lý.

Doanh nghiệp cũng phản ứng với các tín hiệu kinh tế. Giá đầu vào tăng có thể làm thay đổi chi phí sản xuất. Công nghệ tốt hơn có thể làm thay đổi năng suất và chi phí. Giá bán trên thị trường thay đổi có thể khiến một mức sản lượng từng phù hợp trở nên không còn phù hợp.

Vì vậy, quyết định sản xuất không phải một lựa chọn cố định. Nó là kết quả của việc liên tục cân nhắc nguồn lực, chi phí, lợi ích và điều kiện thị trường.

Cung, cầu và giá kết nối các quyết định riêng lẻ như thế nào?

Người tiêu dùng và doanh nghiệp không ra quyết định hoàn toàn tách biệt. Hành vi của họ gặp nhau trên thị trường thông qua cung, cầu và giá cả.

Cầu phản ánh mối quan hệ giữa mức giá và lượng hàng hóa người mua sẵn sàng, có khả năng mua trong những điều kiện nhất định. Cung phản ánh mối quan hệ giữa mức giá và lượng hàng hóa người bán sẵn sàng cung ứng trong những điều kiện nhất định.

Khi các điều kiện làm cầu hoặc cung thay đổi, điểm cân bằng của thị trường có thể thay đổi theo.

Điều chỉnh cầu hoặc cung để xem điểm cân bằng thay đổi như thế nào.

Dịch chuyển cầu

Dịch chuyển cầu

Dịch chuyển cung

Dịch chuyển cung

Các thanh trượt dịch chuyển cung và cầu làm dịch chuyển các đường cung cầu và cập nhật giá, lượng cân bằng.

Giá vì vậy có chức năng truyền tải tín hiệu. Khi một hàng hóa trở nên khan hiếm hơn tương đối so với nhu cầu, sự thay đổi của giá có thể ảnh hưởng đồng thời đến quyết định mua của người tiêu dùng và quyết định cung ứng của doanh nghiệp.

Từ đây có thể thấy hai tầng phân tích của kinh tế vi mô liên kết chặt chẽ với nhau. Ở tầng cá nhân, mỗi chủ thể cân nhắc lựa chọn của mình. Ở tầng thị trường, hàng loạt lựa chọn riêng lẻ tương tác và hình thành giá cũng như lượng giao dịch.

Cân bằng thị trường cũng không nên được hiểu là trạng thái bất biến. Nếu thu nhập, sở thích, chi phí đầu vào, công nghệ hoặc các điều kiện liên quan thay đổi, cung hoặc cầu có thể dịch chuyển và thị trường hình thành một kết quả mới.

Độ co giãn giúp đánh giá mức độ phản ứng của quyết định

Biết rằng giá tăng có thể khiến lượng cầu giảm vẫn chưa đủ để phân tích sâu. Một câu hỏi quan trọng hơn là: lượng cầu giảm mạnh hay yếu?

Độ co giãn của cầu theo giá đo mức độ phản ứng tương đối của lượng cầu trước sự thay đổi của giá. Đây là bước chuyển từ nhận biết hướng thay đổi sang đánh giá cường độ phản ứng.

Ed​=​%ΔP%ΔQd​​​

TR=P×Qd=50×50=2.500TR = P \times Q_d = 50 \times 50 = 2.500TR=P×Qd​=50×50=2.500

EdE_dEd​

EdE_dEd​

PPP

PPP

Thanh trượt độ co giãn của cầu theo giá thay đổi độ dốc của đường cầu tại trung điểm. Thanh trượt giá di chuyển điểm được đánh dấu dọc theo đường cong, và hình chữ nhật được tô bóng biểu thị tổng doanh thu bằng giá nhân với lượng cầu.

Nếu cầu tương đối co giãn, một thay đổi tỷ lệ nhỏ của giá có thể đi kèm thay đổi tỷ lệ lớn hơn của lượng cầu. Nếu cầu tương đối kém co giãn, lượng cầu phản ứng yếu hơn trước biến động giá.

Ý nghĩa thực tế đối với doanh nghiệp khá rõ: không thể kết luận rằng tăng giá luôn làm doanh thu tăng chỉ vì mỗi sản phẩm được bán với giá cao hơn. Nếu người mua phản ứng mạnh và lượng bán giảm đáng kể, kết quả doanh thu có thể khác.

Đối với người tiêu dùng, độ co giãn cũng cho thấy mức độ họ có thể điều chỉnh hành vi khi điều kiện thị trường thay đổi. Khả năng tìm sản phẩm thay thế, tính cần thiết của hàng hóa và khoảng thời gian điều chỉnh đều có thể ảnh hưởng đến phản ứng này.

Kinh tế vi mô là mô hình phân tích chứ không phải mô tả hoàn hảo mọi hành vi

Các mô hình kinh tế vi mô thường sử dụng giả định để cô lập một quan hệ và xem xét cơ chế của nó. Chẳng hạn, khi phân tích tác động của riêng giá lên lượng cầu, các yếu tố khác có thể tạm thời được giữ không đổi.

Đây là công cụ phân tích, không phải khẳng định rằng ngoài đời thực mọi yếu tố thực sự đứng yên.

Tương tự, khái niệm lựa chọn hợp lý không nên bị hiểu thành giả định rằng con người luôn có thông tin hoàn hảo, tính toán hoàn hảo hoặc không bao giờ mắc sai lầm. Mô hình vi mô cung cấp một khuôn khổ để xác định động cơ, ràng buộc, đánh đổi và phản ứng của chủ thể dưới những giả định xác định.

Khi áp dụng một kết luận vi mô, vì thế cần kiểm tra điều kiện của kết luận đó. Giá thay đổi nhưng thu nhập có thay đổi đồng thời không? Doanh nghiệp có bị giới hạn năng lực sản xuất không? Người tiêu dùng có sản phẩm thay thế không? Khoảng thời gian phản ứng dài hay ngắn?

Chính việc đặt kết luận trong điều kiện thích hợp giúp kinh tế vi mô trở thành công cụ phân tích thay vì một tập hợp quy tắc máy móc.

Kinh tế vi mô nghiên cứu cách các chủ thể kinh tế đưa ra lựa chọn khi nguồn lực có giới hạn và cách những lựa chọn riêng lẻ tương tác trên thị trường. Từ người tiêu dùng phân bổ ngân sách đến doanh nghiệp lựa chọn sản lượng, logic chung là xem xét ràng buộc, chi phí cơ hội, lợi ích và chi phí cận biên cũng như phản ứng trước các tín hiệu kinh tế.

Vì thế, hiểu kinh tế vi mô không chỉ là ghi nhớ khái niệm cung, cầu hay giá cả. Quan trọng hơn là học được cách đặt câu hỏi: chủ thể đang bị ràng buộc bởi điều gì, phải đánh đổi điều gì, điều gì thay đổi ở cận biên và quyết định của nhiều chủ thể kết hợp lại tạo ra kết quả thị trường như thế nào?