Đường ngân sách giới hạn lựa chọn tiêu dùng như thế nào?

Vì vậy, đường ngân sách không trực tiếp cho biết người tiêu dùng muốn mua gì nhất. Nó trước hết xác định người tiêu dùng có thể mua gì. Lựa chọn cuối cùng chỉ có thể được thực hiện trong tập hợp khả thi đó. Khi thu nhập hoặc giá cả thay đổi, ranh giới này thay đổi theo, khiến tập hợp phương án tiêu dùng mở rộng, thu hẹp hoặc thay đổi tương quan đánh đổi giữa các hàng hóa.

Đường ngân sách là ranh giới của khả năng mua

Giả sử người tiêu dùng có thu nhập I, dùng toàn bộ khoản tiền này để mua hai hàng hóa X và Y, với giá lần lượt là Px​ và Py​. Ràng buộc ngân sách được biểu diễn:

Px​X Py​Y≤I

Nếu xét riêng các phối hợp sử dụng hết ngân sách, phương trình đường ngân sách là:

Px​X Py​Y=I

Ý nghĩa của phương trình rất trực tiếp: tổng số tiền chi cho X và Y không thể vượt quá nguồn lực tài chính hiện có. Trong mô hình hai hàng hóa, đường ngân sách vì thế thể hiện các phối hợp có thể mua khi toàn bộ ngân sách được sử dụng. Đây cũng là cách giáo trình kinh tế vi mô mô tả budget constraint: ranh giới của tập hợp cơ hội tiêu dùng, với các lựa chọn vượt ra ngoài ranh giới là không đủ khả năng chi trả.

Có thể chia không gian lựa chọn thành ba trường hợp:

·         Nằm trên đường ngân sách: Có thể mua và sử dụng hết ngân sách

·         Nằm phía trong đường ngân sách: Có thể mua nhưng chưa sử dụng hết ngân sách

·         Nằm phía ngoài đường ngân sách: Không thể mua với thu nhập và mức giá hiện tại

Chẳng hạn, một người có 1 triệu đồng dành cho hai nhóm hàng hóa. Một phối hợp có tổng chi phí 800.000 đồng nằm trong khả năng mua; phối hợp có tổng chi phí đúng 1 triệu đồng nằm trên đường ngân sách; còn phối hợp cần 1,2 triệu đồng nằm ngoài tập hợp khả thi.

Điểm quan trọng là đường ngân sách giới hạn khả năng lựa chọn chứ không tự quyết định lựa chọn. Hai người có cùng thu nhập và đối mặt cùng mức giá có thể có cùng đường ngân sách nhưng vẫn chọn hai giỏ hàng khác nhau vì sở thích của họ khác nhau.

Thu nhập quyết định quy mô của tập hợp lựa chọn

Nếu dành toàn bộ thu nhập cho hàng hóa X, lượng tối đa có thể mua là:

Xmax​=Px​I​

Tương tự, nếu chỉ mua Y:

Ymax​=Py​I​

Hai giá trị này tạo thành các giao điểm của đường ngân sách với hai trục. Chúng cho thấy một điều quan trọng: khả năng mua không phụ thuộc riêng vào số tiền người tiêu dùng sở hữu mà phụ thuộc vào thu nhập tương đối với giá hàng hóa.

Ví dụ, với thu nhập 600.000 đồng, giá X là 60.000 đồng và giá Y là 30.000 đồng, người tiêu dùng tối đa có thể mua 10 đơn vị X hoặc 20 đơn vị Y. Phương trình đường ngân sách là:

60.000X 30.000Y=600.000

Nếu thu nhập tăng lên 900.000 đồng trong khi hai mức giá giữ nguyên, lượng tối đa trở thành 15 đơn vị X hoặc 30 đơn vị Y. Tập hợp các phối hợp đủ khả năng mua được mở rộng.

Do tỷ lệ giá không đổi, độ dốc của đường ngân sách cũng không đổi. Vì thế, khi chỉ có thu nhập thay đổi và giá cả giữ nguyên, đường ngân sách dịch chuyển song song: thu nhập tăng làm đường dịch ra ngoài, còn thu nhập giảm làm đường dịch vào trong. Phân tích tiêu dùng tiêu chuẩn cũng sử dụng chính sự dịch chuyển này để xem lựa chọn tối ưu thay đổi như thế nào khi thu nhập thay đổi.

Tuy nhiên, không nên suy luận rằng thu nhập tăng thì lượng tiêu dùng của mọi hàng hóa nhất thiết đều tăng. Đường ngân sách chỉ chứng minh rằng khả năng lựa chọn được mở rộng. Người tiêu dùng sử dụng phần khả năng tăng thêm đó như thế nào còn phụ thuộc vào sở thích và tính chất của từng hàng hóa.

Giá cả thay đổi cả khả năng mua lẫn sự đánh đổi

Thu nhập quyết định quy mô nguồn lực, còn giá cả quyết định nguồn lực ấy chuyển đổi thành hàng hóa như thế nào.

Viết phương trình đường ngân sách dưới dạng:

Y=Py​I​−Py​Px​​X

Độ dốc của đường là:

−Py​Px​​

Tỷ lệ này phản ánh mức đánh đổi giữa hai hàng hóa. Nếu muốn tăng tiêu dùng X trong điều kiện ngân sách cố định, người tiêu dùng phải từ bỏ một lượng Y tương ứng. Vì vậy, giá tương đối không chỉ quyết định hàng hóa đắt hay rẻ theo tiền mà còn quyết định chi phí cơ hội của một hàng hóa tính bằng hàng hóa còn lại. OpenStax cũng xác định giá tương đối là yếu tố quyết định độ dốc của ràng buộc ngân sách.

Giả sử thu nhập vẫn là 600.000 đồng nhưng giá X tăng từ 60.000 lên 100.000 đồng, trong khi Py​=30.000 đồng. Khả năng mua tối đa X giảm:

60.000600.000​=10

xuống:

100.000600.000​=6

Trong khi đó, khả năng mua tối đa Y vẫn là 20 đơn vị.

Do đó, đường ngân sách không dịch chuyển song song mà xoay vào trong ở phía hàng hóa X. Giá X cao hơn vừa làm giảm số lượng X có thể mua, vừa khiến X trở nên đắt hơn tương đối so với Y. Ngược lại, nếu giá X giảm, đường ngân sách xoay ra ngoài về phía trục X.

Đây là khác biệt quan trọng giữa thay đổi thu nhập và thay đổi giá: thay đổi thu nhập, khi giá giữ nguyên, làm thay đổi quy mô khả năng mua nhưng không thay đổi tỷ lệ giá; thay đổi giá của một hàng hóa vừa thay đổi khả năng mua vừa thay đổi tỷ lệ đánh đổi.

Vì sao đường ngân sách làm phát sinh sự đánh đổi trong tiêu dùng?

Khi nguồn lực hữu hạn, mua thêm một hàng hóa thường đồng nghĩa với việc còn ít tiền hơn cho hàng hóa khác. Đường ngân sách biểu diễn trực tiếp sự đánh đổi này.

Quay lại trường hợp:

60.000X 30.000Y=600.000

Một đơn vị X có giá bằng hai đơn vị Y. Vì vậy, nếu người tiêu dùng đang sử dụng hết ngân sách và muốn mua thêm một đơn vị X, họ phải từ bỏ hai đơn vị Y.

Đó chính là chi phí cơ hội được thể hiện bởi độ dốc của đường ngân sách. Sự khan hiếm buộc cá nhân phải đánh đổi: có thêm một thứ thường đòi hỏi phải từ bỏ một phần của thứ khác.

Cơ chế này giải thích vì sao lựa chọn tiêu dùng không thể chỉ dựa trên câu hỏi "tôi thích hàng hóa nào?". Người tiêu dùng còn phải cân nhắc "để có thêm hàng hóa này, tôi phải từ bỏ bao nhiêu hàng hóa khác?".

Giá tương đối thay đổi thì sự đánh đổi cũng thay đổi. Một hàng hóa tăng giá trở nên tốn kém hơn không chỉ xét bằng tiền mà còn xét theo lượng hàng hóa khác phải hy sinh để có nó.

Đường ngân sách giới hạn lựa chọn nhưng sở thích quyết định lựa chọn trong giới hạn đó

Một cách hiểu sai phổ biến là xem đường ngân sách như công cụ xác định chính xác người tiêu dùng sẽ mua bao nhiêu. Thực tế, nó mới chỉ giải quyết một nửa bài toán.

Đường ngân sách trả lời:

Những phương án nào khả thi?

Lý thuyết lựa chọn tiêu dùng còn phải trả lời:

Trong số những phương án khả thi, phương án nào mang lại mức thỏa mãn cao nhất cho người tiêu dùng?

Trong mô hình kinh tế vi mô tiêu chuẩn, người tiêu dùng tìm kiếm phương án đem lại mức hữu dụng cao nhất trong giới hạn ngân sách. OpenStax gọi điểm trên đường ngân sách đem lại mức thỏa mãn cao nhất là trạng thái cân bằng của người tiêu dùng.

Với cách tiếp cận hữu dụng cận biên, điều kiện tối ưu trong trường hợp hai hàng hóa có thể được biểu diễn:

Px​MUx​​=Py​MUy​​

Trong đó MUx​ và MUy​ là hữu dụng cận biên của hai hàng hóa. Ý nghĩa là ở lựa chọn tối ưu, đơn vị tiền cuối cùng phân bổ cho các hàng hóa mang lại mức hữu dụng cận biên tương ứng cân bằng; nếu chưa cân bằng, người tiêu dùng còn có thể tái phân bổ chi tiêu để tăng tổng hữu dụng.

Do đó, cần phân biệt rõ hai lớp của quyết định tiêu dùng: thu nhập và giá cả xác định giới hạn lựa chọn; sở thích và hữu dụng giúp xác định lựa chọn tối ưu trong giới hạn ấy.

Khi thu nhập hoặc giá thay đổi, lựa chọn tiêu dùng thay đổi như thế nào?

Có thể nhìn toàn bộ cơ chế theo một chuỗi:

Thu nhập hoặc giá thay đổi → đường ngân sách thay đổi → tập hợp khả thi hoặc tỷ lệ đánh đổi thay đổi → người tiêu dùng đánh giá lại các phương án → lựa chọn tối ưu có thể thay đổi.

Nếu thu nhập tăng và giá không đổi, đường ngân sách dịch ra ngoài. Người tiêu dùng có nhiều phương án khả thi hơn. Nếu thu nhập giảm, tập hợp lựa chọn bị thu hẹp.

Nếu giá một hàng hóa tăng, đường ngân sách xoay vào phía hàng hóa đó. Sức mua thực tế bị giảm và hàng hóa tăng giá trở nên đắt hơn tương đối. Trong phân tích tiêu dùng, phản ứng trước thay đổi giá thường được giải thích thông qua hiệu ứng thay thế và hiệu ứng thu nhập.

Hiệu ứng thay thế tạo động lực chuyển khỏi hàng hóa đã trở nên đắt hơn tương đối sang hàng hóa rẻ hơn tương đối. Hiệu ứng thu nhập xuất hiện vì giá tăng làm sức mua của cùng một mức thu nhập giảm xuống. Hai cơ chế có thể cùng tác động đến lựa chọn mới.

Điều này cũng cho thấy một giới hạn quan trọng: không thể nhìn sự xoay hoặc dịch chuyển của đường ngân sách rồi suy ra chính xác giỏ hàng mới nếu chưa biết sở thích của người tiêu dùng. Đường ngân sách xác định phạm vi có thể lựa chọn, chứ không cung cấp đầy đủ thông tin về phương án thực sự được lựa chọn.

Đường ngân sách là ranh giới kinh tế giữa mong muốn và khả năng chi trả. Thu nhập quyết định quy mô nguồn lực; giá cả quyết định nguồn lực đó mua được bao nhiêu và tỷ lệ đánh đổi giữa các hàng hóa. Vì vậy, thu nhập tăng hoặc giá giảm có thể mở rộng khả năng mua, còn thu nhập giảm hoặc giá tăng có thể thu hẹp nó.

Quan trọng hơn, đường ngân sách không nói rằng người tiêu dùng bắt buộc phải chọn một giỏ hàng cụ thể. Nó xác định tập hợp lựa chọn khả thi. Lựa chọn cuối cùng hình thành khi người tiêu dùng kết hợp giới hạn đó với sở thích và mục tiêu tối đa hóa mức thỏa mãn. Vì thế, muốn hiểu một quyết định tiêu dùng, cần xem đồng thời người tiêu dùng muốn gì và thu nhập cùng giá cả cho phép họ mua gì.