Di tích Chùa Tháp ở Ninh Bình

Lịch sử hình thành và phát triển của Chùa Tháp

Theo nội dung tư liệu, chùa được xây dựng từ thời Lý và đến năm 1262 được triều Trần mở rộng. Vị trí của chùa nằm về phía tây cung điện Trùng Quang, nơi các thái thượng hoàng nhà Trần về ở sau khi nhường ngôi cho con.

Trong thời Trần, chùa có quy mô bề thế và là nơi tu hành, tụng niệm của quan lại cùng tầng lớp quý tộc cao cấp. Điều này cho thấy công trình không chỉ đảm nhiệm chức năng tôn giáo mà còn có mối liên hệ trực tiếp với không gian sinh hoạt của hoàng gia và giới quý tộc đương thời.

Dấu ấn lịch sử của chùa còn được thể hiện qua các hiện vật và bia ký được lưu giữ trong khuôn viên. Hai nhà bia nằm hai bên sân chùa, trong đó bia năm 1668 ghi nội dung về ngôi chùa, còn bia năm 1916 đề cập đến tháp Phổ Minh.

Một hiện vật đáng chú ý khác là quả chuông lớn có khắc bản văn “Phổ Minh đỉnh tự”, được đúc năm 1796. Tư liệu cũng cho biết chùa từng có một chiếc vạc lớn, được sử sách xếp vào An Nam tứ đại khí, nhưng hiện vật này ngày nay không còn.

Kiến trúc tổng thể của Chùa Tháp

Cụm kiến trúc chính của chùa gồm 9 gian tiền đường, 3 gian thiêu hương và 3 gian thượng điện. Tòa thượng điện có quy mô rộng hơn, toàn bộ các công trình được bố trí theo hình chữ “công”.

Sau thượng điện là một sân hẹp và ngôi nhà dài 11 gian. Phần giữa gồm 5 gian nhà tổ, bên trái là 3 gian nhà tăng và bên phải là 3 gian điện thờ. Hai dãy hành lang kéo từ tiền đường phía trước đến ngôi nhà 11 gian phía sau, tạo thành một khung vuông bao quanh khu kiến trúc chính.

Cách tổ chức này tạo nên một tổng thể khép kín, trong đó các không gian thờ tự, sinh hoạt tôn giáo và kiến trúc phụ trợ được liên kết với nhau thay vì tồn tại rời rạc.

Những dấu ấn điêu khắc thời Trần

Một trong những bộ phận đặc sắc của kiến trúc chùa là hệ thống cửa gỗ ở gian giữa tiền đường. Bộ cửa gồm 4 cánh bằng gỗ lim lớn và dày, được chạm các họa tiết rồng, sóng nước, hoa lá cùng hoa văn hình học.

Đáng chú ý nhất là hai cánh cửa ở giữa với hình đôi rồng lớn chầu Mặt Trời nằm trong khuôn hình lá đề. Chi tiết này được đánh giá là một tác phẩm điêu khắc có giá trị cao.

Dấu ấn nghệ thuật thời Trần còn hiện diện ở đôi sấu đá trên thành bậc tam quan và đôi rồng trên thành bậc gian giữa tiền đường. Những thành phần này giúp làm rõ đặc điểm trang trí của công trình, trong đó hình tượng linh vật và hoa văn được kết hợp trực tiếp với cấu kiện kiến trúc.

Tháp Phổ Minh – công trình nổi bật nhất của chùa

Tháp Phổ Minh là công trình có giá trị nổi bật, giữ vai trò chủ đạo trong toàn bộ quần thể và cũng là lý do chùa Phổ Minh còn được gọi là chùa Tháp.

Tháp được xây dựng vào năm 1305 dưới thời vua Trần Anh Tông. Công trình cao 19,5 m, gồm 14 tầng và thu hẹp dần khi lên cao. Phần đỉnh kết thúc bằng một chỏm nhọn có hình dáng giống bầu rượu nhiều cạnh.

Các tầng phía trên đều có cửa cuốn tò vò mở ra bốn hướng. Trong lòng tầng thứ nhất đặt một bệ thờ bằng đá được tạo hình với những cánh hoa sen cách điệu.

Trang trí trên tháp không quá cầu kỳ nhưng vẫn tạo được nét đặc sắc nhờ các hoa văn dây uốn lượn và hình rồng gấp khúc vờn mây. Hình khối tháp vươn cao, thu nhỏ dần qua từng tầng khiến toàn bộ công trình khi nhìn từ xa được ví như một bông sen lớn vươn lên trời.

Sự tồn tại khá nguyên vẹn của tháp qua nhiều thế kỷ khiến công trình trở thành điểm nhấn quan trọng nhất khi xem xét giá trị kiến trúc của toàn bộ ngôi chùa.

Không gian thờ tự và các tượng trong chùa

Bên cạnh kiến trúc, không gian bên trong chùa còn có nhiều tượng thờ đáng chú ý. Trong số đó có tượng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn ở tư thế nằm và tượng Trúc Lâm tam tổ dưới bóng trúc.

Chùa cũng lưu giữ một số tượng Phật được tạo tác công phu. Sự hiện diện của các tượng này gắn không gian kiến trúc với chức năng tu hành, thờ tự của ngôi chùa, đồng thời bổ sung thêm giá trị nghệ thuật cho công trình.

Giá trị nổi bật của kiến trúc Chùa Tháp

Điểm nổi bật của Chùa Tháp nằm ở việc nhiều lớp kiến trúc và nghệ thuật cùng tồn tại trong một tổng thể thống nhất. Khu tiền đường, thiêu hương và thượng điện tạo nên trục kiến trúc chính; các hành lang và dãy nhà phía sau hoàn thiện không gian khép kín; trong khi tháp Phổ Minh trở thành điểm nhấn vươn cao của toàn quần thể.

Các chi tiết cửa gỗ chạm rồng, sấu đá, rồng trên thành bậc, hoa văn trên tháp và bệ đá hình cánh sen cho thấy giá trị của công trình không chỉ nằm ở quy mô mà còn ở nghệ thuật tạo hình. Đặc biệt, những dấu ấn điêu khắc thời Trần còn được lưu giữ giúp kiến trúc chùa trở thành nguồn tư liệu trực quan về mỹ thuật của giai đoạn này.

Chùa Tháp nổi bật bởi chiều sâu lịch sử gắn với thời Lý – Trần và một quần thể kiến trúc có bố cục chặt chẽ, giàu giá trị điêu khắc. Trong đó, tháp Phổ Minh xây năm 1305 với 14 tầng và cao 19,5 m là công trình tiêu biểu nhất. Cùng với hệ thống tiền đường, thượng điện, hành lang, tượng thờ, bia ký và các chi tiết chạm khắc còn lưu giữ, ngôi chùa thể hiện rõ giá trị lịch sử và nghệ thuật kiến trúc được tích lũy qua nhiều thế kỷ.