Di tích Chùa Lạc Khoái ở Ninh Bình

Đáng chú ý, các chi tiết như chuông đúc năm Mậu Tý 1888, tượng Quan Âm nghìn tay nghìn mắt, tượng Quan Âm Thị Kính, Tam tòa Thánh Mẫu và tòa Cửu Long giúp giá trị của di tích được thể hiện qua những yếu tố cụ thể còn được lưu giữ. Vì vậy, Chùa Lạc Khoái có ý nghĩa không chỉ với sinh hoạt tâm linh mà còn với việc tìm hiểu kiến trúc, mỹ thuật, văn hóa và lịch sử của địa phương.

Giá trị kiến trúc cổ của Chùa Lạc Khoái

Chùa Lạc Khoái gồm chùa Thượng và chùa Hạ, được bố trí trong một không gian gắn với núi Bảng. Sự kết hợp giữa vị trí tự nhiên và công trình kiến trúc tạo nên diện mạo đặc trưng của quần thể chùa.

Kiến trúc chùa Thượng

Chùa Thượng nằm ở lưng chừng núi Bảng và được xây dựng theo dáng như một cỗ ngai. Công trình mang kiểu kiến trúc chữ Đinh, với tiền đường 5 gian và tam bảo 2 gian.

Phần tiền đường sử dụng kết cấu chồng giường, bẩy kẻ, thể hiện kỹ thuật xây dựng truyền thống. Những yếu tố này làm cho chùa có giá trị đối với việc tìm hiểu kiến trúc cổ và nghệ thuật tạo dựng không gian thờ tự.

Trước cửa chùa còn có bức nghinh phong, hay Tắc Môn, góp phần hoàn thiện bố cục kiến trúc của công trình.

Không gian chùa Hạ và sự liên kết với chùa Thượng

Chùa Hạ nằm dưới chân núi Bảng và theo nội dung được lưu truyền tại di tích, được xây dựng trước chùa Thượng khoảng 10 năm. Từ chùa Hạ lên chùa Thượng có 99 bậc đá.

Cách bố trí một ngôi chùa ở chân núi và một ngôi chùa ở lưng chừng núi tạo nên sự liên kết giữa hai công trình trong cùng một cảnh quan. Đây cũng là yếu tố giúp quần thể Chùa Lạc Khoái có đặc điểm riêng về tổ chức không gian.

Giá trị nghệ thuật qua hiện vật và tượng pháp

Bên cạnh kiến trúc, Chùa Lạc Khoái còn có giá trị ở hệ thống hiện vật và tượng thờ được lưu giữ trong hai ngôi chùa.

Tại chùa Thượng có chuông cao khoảng 90 cm, đường kính khoảng 50 cm, được đúc vào năm Mậu Tý 1888. Trên chuông có các họa tiết và chạm khắc tứ linh. Niên đại cùng những chi tiết trang trí trên chuông là dấu tích cụ thể giúp phản ánh nghệ thuật tạo tác của giai đoạn trước.

Hệ thống tượng pháp tại chùa cũng tương đối phong phú. Chùa Thượng có tượng Phật Bà Quan Âm nghìn tay nghìn mắt và tượng Quan Âm Thị Kính. Chùa Hạ có các tượng Phật, Tam tòa Thánh Mẫu cùng nhiều tượng thờ khác.

Một điểm đáng chú ý tại chùa Hạ là tòa Cửu Long. Hình tượng chín con rồng uốn lượn tạo thành vòm bao quanh hình ảnh Đức Phật Thích Ca lúc sơ sinh vừa mang ý nghĩa tôn giáo, vừa thể hiện yếu tố tạo hình trong nghệ thuật thờ tự truyền thống.

Giá trị tín ngưỡng và văn hóa cộng đồng

Chùa Lạc Khoái là nơi thờ Phật, đồng thời tại chùa Hạ còn thờ Tam vị Thánh Mẫu theo hình thức tiền Phật, hậu Thánh. Không gian thờ tự này phản ánh sự hiện diện của các lớp tín ngưỡng trong đời sống văn hóa địa phương.

Giá trị của chùa vì thế không chỉ nằm ở công trình vật chất. Việc người dân đến chùa thực hành nghi lễ, thờ phụng và duy trì các sinh hoạt tâm linh giúp di tích tiếp tục gắn với đời sống cộng đồng.

Chùa cũng là nơi diễn ra lễ hội truyền thống vào ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng âm lịch. Các nghi thức thờ phụng cùng những hoạt động như rước kiệu, đấu vật và trò chơi dân gian tạo không gian gặp gỡ, giao lưu giữa người dân. Qua đó, di tích góp phần duy trì những thực hành văn hóa được cộng đồng truyền lại.

Giá trị lịch sử gắn với địa phương

Chùa Lạc Khoái còn mang dấu ấn của lịch sử địa phương. Theo nội dung tư liệu về di tích, trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, chùa từng được sử dụng làm nơi làm việc sơ tán cho một số tổ chức và trường học.

Chi tiết này cho thấy chức năng của chùa đã có lúc vượt ra ngoài phạm vi thờ tự. Không gian di tích còn tham gia vào đời sống xã hội của cộng đồng trong những giai đoạn khó khăn, qua đó trở thành một địa điểm gắn với ký ức lịch sử tại địa phương.

Giá trị của Chùa Lạc Khoái với việc bảo tồn di sản

Những thành phần còn được lưu giữ tại Chùa Lạc Khoái như kiến trúc chùa Thượng – chùa Hạ, chuông cổ, tượng pháp và không gian tín ngưỡng tạo thành nguồn tư liệu có giá trị để tìm hiểu lịch sử văn hóa địa phương.

Đối với nghiên cứu kiến trúc và mỹ thuật, các kết cấu truyền thống, bố cục công trình và nghệ thuật tạo tác hiện vật cung cấp những dấu tích cụ thể để khảo cứu. Đối với cộng đồng, di tích duy trì một không gian sinh hoạt tín ngưỡng và văn hóa gắn với nhiều thế hệ.

Năm 1999, Chùa Lạc Khoái ở thôn Lạc Khoái, xã Gia Lạc được Bộ Văn hóa cấp bằng Di tích lịch sử văn hóa. Việc này ghi nhận những giá trị lịch sử và văn hóa mà công trình lưu giữ.

Chùa Lạc Khoái có giá trị trên nhiều phương diện gắn kết chặt chẽ với nhau: kiến trúc cổ thể hiện qua quần thể chùa Thượng – chùa Hạ; nghệ thuật qua chuông, tượng pháp và tòa Cửu Long; tín ngưỡng qua không gian thờ Phật và Thánh Mẫu; lịch sử qua những dấu tích gắn với cộng đồng địa phương. Chính sự kết hợp giữa di sản vật thể và đời sống văn hóa được duy trì tại chùa tạo nên ý nghĩa của Chùa Lạc Khoái như một di tích lịch sử văn hóa của Ninh Bình.