Chu kỳ kinh tế là gì và biến động như thế nào?

Điểm quan trọng là chu kỳ kinh tế phản ánh hướng và mức độ thay đổi của hoạt động kinh tế, chứ không đơn thuần cho biết nền kinh tế đang giàu hay nghèo, lớn hay nhỏ. Một nền kinh tế vẫn có thể ở giai đoạn phục hồi dù sản lượng hoặc việc làm chưa trở lại mức đỉnh trước đó.

Chu kỳ cũng không vận hành như một chiếc đồng hồ với thời gian cố định. Dữ liệu lịch sử cho thấy độ dài, phạm vi và cường độ của các chu kỳ có thể khác nhau đáng kể. Vì vậy, việc nhận diện chu kỳ cần xem xét nhiều biến số kinh tế thay vì dựa vào một chỉ tiêu duy nhất.

Chu kỳ kinh tế phản ánh điều gì?

Về bản chất, chu kỳ kinh tế phản ánh sự thay đổi có tính lan tỏa của hoạt động kinh tế theo thời gian. Khi nhiều bộ phận của nền kinh tế cùng đi lên, nền kinh tế có xu hướng mở rộng; khi sản xuất, việc làm, thu nhập và nhu cầu cùng suy yếu đáng kể, nền kinh tế có thể bước vào giai đoạn thu hẹp.

Điều này khác với một biến động riêng lẻ. Doanh số của một ngành giảm, một quý GDP yếu hoặc thị trường chứng khoán điều chỉnh chưa đủ để kết luận toàn bộ nền kinh tế đã chuyển pha.

NBER, tổ chức xác định các mốc chu kỳ kinh tế tại Mỹ, xem xét mức độ suy giảm, phạm vi lan tỏa và thời gian kéo dài của biến động kinh tế. NBER cũng nhấn mạnh rằng việc xác định suy thoái không dựa vào một công thức cố định duy nhất.

Do đó, có thể hình dung chu kỳ kinh tế như chuyển động tổng hợp của nhiều hoạt động:

·         Sản lượng và sản xuất

·         Việc làm

·         Thu nhập thực

·         Tiêu dùng và doanh số

·         Đầu tư của doanh nghiệp

·         Nhu cầu tín dụng và điều kiện tài chính

Các biến số không nhất thiết đảo chiều cùng một ngày. Chính độ trễ khác nhau giữa chúng khiến việc xác định điểm ngoặt của chu kỳ khó hơn việc quan sát một đường GDP đơn lẻ.

Các giai đoạn của chu kỳ kinh tế diễn ra như thế nào?

Một chu kỳ thường được giải thích thông qua mở rộng, đỉnh, suy thoái và đáy; sau đáy, nền kinh tế bước sang một giai đoạn mở rộng mới. Trong cách xác định của NBER, khoảng thời gian từ đáy đến đỉnh là mở rộng, còn từ đỉnh đến đáy là suy thoái hoặc thu hẹp.

Mở rộng: hoạt động kinh tế tăng lên

Trong giai đoạn mở rộng, sản xuất và nhu cầu nói chung tăng. Doanh nghiệp có thêm động lực mở rộng sản lượng, tuyển dụng và đầu tư khi lượng hàng hóa, dịch vụ được tiêu thụ nhiều hơn.

Việc làm và thu nhập cải thiện có thể tiếp tục hỗ trợ tiêu dùng. Nếu doanh nghiệp kỳ vọng nhu cầu duy trì, đầu tư cũng có thể tăng, qua đó tiếp tục hỗ trợ sản lượng và việc làm.

Tuy nhiên, mở rộng không đồng nghĩa mọi chỉ tiêu đều tăng liên tục. Một vài ngành hoặc chỉ báo vẫn có thể suy yếu tạm thời mà không làm thay đổi xu hướng chung.

Đỉnh: quá trình mở rộng đạt điểm ngoặt

Đỉnh là điểm chuyển từ mở rộng sang thu hẹp, không nhất thiết là thời điểm tất cả chỉ tiêu kinh tế đồng thời đạt mức cao nhất.

Theo cách xác định của NBER, đỉnh đánh dấu tháng mà nhiều chỉ báo cho thấy hoạt động kinh tế đạt mức cao trước khi xuất hiện sự suy giảm đáng kể.

Đây là lý do đỉnh chu kỳ thường dễ xác định hơn khi nhìn lại dữ liệu. Trong thời gian thực, một vài tháng tăng trưởng yếu có thể chỉ là biến động ngắn hạn thay vì một điểm ngoặt thực sự.

Suy thoái: hoạt động kinh tế thu hẹp trên diện rộng

Sau đỉnh, nếu sự suy yếu trở nên đủ sâu, đủ rộng và kéo dài, nền kinh tế bước vào suy thoái.

NBER định nghĩa suy thoái theo hướng một sự suy giảm đáng kể của hoạt động kinh tế, lan rộng trong nền kinh tế và thường kéo dài hơn vài tháng. Những biến động này có thể thể hiện trong sản lượng, thu nhập, việc làm, sản xuất công nghiệp và doanh số.

Cơ chế suy giảm có thể tự khuếch đại. Nhu cầu yếu khiến doanh nghiệp giảm sản lượng; sản lượng thấp hơn làm nhu cầu lao động suy yếu; thu nhập và kỳ vọng kém đi lại gây sức ép lên tiêu dùng và đầu tư.

Tuy vậy, không có một nguyên nhân duy nhất giải thích mọi chu kỳ. Các cú sốc bên ngoài, điều kiện tài chính, thay đổi nhu cầu, đầu tư và nhiều cơ chế nội sinh có thể tương tác khác nhau giữa từng giai đoạn lịch sử.

Đáy và phục hồi: suy giảm kết thúc, hoạt động bắt đầu tăng trở lại

Đáy là điểm ngoặt kết thúc giai đoạn thu hẹp. Khi hoạt động kinh tế bắt đầu tăng một cách bền vững sau đáy, nền kinh tế chuyển sang giai đoạn mở rộng mới.

Đây cũng là nơi dễ xuất hiện một cách hiểu sai: phục hồi không có nghĩa nền kinh tế đã ngay lập tức trở lại mức trước suy thoái.

Nền kinh tế có thể đã chuyển sang tăng trưởng nhưng sản lượng, thu nhập hoặc việc làm vẫn thấp hơn đỉnh cũ. NBER từng ghi nhận trong quá trình phục hồi sau suy thoái 2007–2009, một số chỉ tiêu phải mất nhiều năm mới vượt mức đỉnh trước đó.

Vì vậy, cần phân biệt giữa hướng vận động và mức hoạt động. Một nền kinh tế đang đi lên từ mức thấp đã ở trong quá trình mở rộng, dù chưa lấy lại toàn bộ phần sản lượng hoặc việc làm đã mất.

Vì sao nền kinh tế chuyển từ mở rộng sang suy thoái rồi phục hồi?

Chu kỳ hình thành bởi sự tương tác giữa tiêu dùng, đầu tư, sản xuất, việc làm, tín dụng, kỳ vọng và các cú sốc tác động đến nền kinh tế.

Trong mở rộng, nhu cầu tăng có thể thúc đẩy doanh nghiệp sản xuất và đầu tư nhiều hơn. Việc làm và thu nhập tăng lại hỗ trợ nhu cầu. Nhưng quá trình này không kéo dài với tốc độ giống nhau mãi mãi.

Các điều kiện có thể thay đổi. Chi phí vốn tăng, tín dụng thắt chặt, đầu tư suy yếu, nhu cầu giảm hoặc một cú sốc lớn có thể khiến doanh nghiệp điều chỉnh kế hoạch sản xuất. Nếu sự suy yếu đủ mạnh và lan rộng, nền kinh tế có thể chuyển sang thu hẹp.

Ở chiều ngược lại, khi quá trình điều chỉnh diễn ra đủ sâu, các điều kiện hỗ trợ tăng trưởng có thể dần xuất hiện: tồn kho được điều chỉnh, nhu cầu ổn định, điều kiện tài chính thay đổi hoặc đầu tư và tiêu dùng bắt đầu phục hồi. Sản xuất tăng trở lại sẽ hỗ trợ thu nhập và việc làm, tạo nền tảng cho một giai đoạn mở rộng mới.

Cơ chế cụ thể không giống nhau ở mọi chu kỳ. Nghiên cứu về chu kỳ kinh tế cho thấy chúng khác biệt đáng kể về độ dài, mức độ lan tỏa và biên độ; việc quy toàn bộ chu kỳ về một cú sốc hoặc một cơ chế duy nhất vì thế dễ dẫn đến cách hiểu quá đơn giản.

Những chỉ báo nào giúp quan sát biến động chu kỳ?

Không có một chỉ số duy nhất mô tả hoàn chỉnh chu kỳ kinh tế. Cách tiếp cận phù hợp hơn là quan sát một nhóm chỉ báo và xem chúng đang phát tín hiệu trước, đồng thời hay sau biến động chung.

Chỉ báo dẫn dắt

Chỉ báo dẫn dắt có xu hướng thay đổi trước khi hoạt động kinh tế tổng thể đạt điểm ngoặt, vì vậy chúng được sử dụng để đánh giá hướng vận động có thể xuất hiện trong tương lai gần.

The Conference Board xây dựng Leading Economic Index (LEI) nhằm cung cấp tín hiệu sớm về những điểm ngoặt đáng kể của chu kỳ.

Tuy nhiên, "dẫn dắt" không đồng nghĩa "dự báo chính xác". Thời điểm dẫn trước có thể không ổn định và tín hiệu giả vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, một thay đổi đơn lẻ của chỉ báo dẫn dắt không đủ để xác nhận nền kinh tế đã chuyển pha.

Chỉ báo đồng thời

Chỉ báo đồng thời vận động gần với trạng thái hiện tại của hoạt động kinh tế. Chúng hữu ích khi muốn trả lời câu hỏi nền kinh tế đang mở rộng hay suy yếu.

Các biến liên quan đến sản xuất, thu nhập, việc làm và doanh số có vai trò quan trọng trong việc đánh giá hoạt động hiện tại. The Conference Board cũng sử dụng Coincident Economic Index để phản ánh trạng thái đương thời của nền kinh tế.

Chỉ báo trễ

Một số biến phản ứng sau khi điểm ngoặt đã xuất hiện. Vì vậy, việc chúng tiếp tục xấu đi chưa chắc đồng nghĩa nền kinh tế vẫn đang suy thoái.

Thất nghiệp là ví dụ đáng chú ý. NBER chỉ ra rằng tỷ lệ thất nghiệp có thể tiếp tục tăng sau khi hoạt động kinh tế đã chạm đáy. Sau đáy tháng 6/2009 tại Mỹ, tỷ lệ thất nghiệp còn tăng thêm bốn tháng trước khi đạt đỉnh vào tháng 10/2009.

Điều này giải thích vì sao việc nhận diện chu kỳ phải dựa trên nhiều dữ liệu có đặc tính thời gian khác nhau.

Chu kỳ kinh tế không phải một mô hình bốn giai đoạn cố định

Sơ đồ mở rộng → đỉnh → suy thoái → đáy rất hữu ích để hiểu logic của chu kỳ, nhưng không nên hiểu nó như một lịch trình cố định.

Không có quy tắc rằng sau một số năm mở rộng thì suy thoái bắt buộc xảy ra. Độ dài và cường độ của mỗi giai đoạn có thể khác nhau đáng kể. Dữ liệu lịch sử NBER cho thấy các thời kỳ mở rộng và thu hẹp của Mỹ có thời lượng rất khác nhau.

Tương tự, quy tắc phổ biến "GDP thực giảm hai quý liên tiếp bằng suy thoái" chỉ là một cách nhận diện đơn giản, không phải tiêu chuẩn duy nhất được NBER sử dụng. Việc xác định suy thoái của NBER dựa trên đánh giá tổng hợp về độ sâu, phạm vi lan tỏa và thời gian của sự suy giảm.

Cũng không nên đồng nhất biến động của thị trường tài chính với chu kỳ của toàn bộ nền kinh tế. Giá tài sản và kỳ vọng tài chính có thể phản ứng sớm, nhưng hoạt động kinh tế thực được thể hiện qua một tập hợp rộng hơn gồm sản xuất, thu nhập, việc làm và chi tiêu.

Do đó, chu kỳ kinh tế nên được hiểu như một quá trình đồng vận động nhưng không hoàn toàn đồng thời của nhiều biến số kinh tế.

Hiểu chu kỳ kinh tế có ý nghĩa gì trong thực tế?

Giá trị lớn nhất của khái niệm chu kỳ kinh tế là cung cấp một khung để đặt các dữ liệu riêng lẻ vào đúng bối cảnh.

Khi GDP tăng, chẳng hạn, điều cần quan sát không chỉ là con số tăng trưởng dương mà còn là việc làm, thu nhập, sản xuất và nhu cầu có cùng cải thiện hay không. Ngược lại, một chỉ tiêu suy giảm chưa đủ chứng minh nền kinh tế đang suy thoái nếu sự suy yếu chưa lan rộng.

Khung chu kỳ cũng giúp giải thích tại sao các tín hiệu kinh tế đôi khi có vẻ mâu thuẫn. Nền kinh tế có thể đã bắt đầu phục hồi trong khi thất nghiệp vẫn tăng; hoặc một số chỉ báo dẫn dắt có thể suy yếu trước khi dữ liệu sản lượng hiện tại thể hiện rõ sự giảm tốc.

Vì vậy, khi đánh giá nền kinh tế đang ở đâu trong chu kỳ, nên:

1.    Quan sát một tập hợp chỉ báo thay vì một dữ liệu riêng lẻ

2.    Phân biệt chỉ báo dẫn dắt, đồng thời và trễ

3.    Xem xét độ sâu, thời gian và phạm vi lan tỏa của biến động

4.    Phân biệt tốc độ thay đổi với mức hoạt động tuyệt đối

5.    Tránh coi các giai đoạn của chu kỳ là một lịch trình có thời lượng cố định

Chu kỳ kinh tế cho thấy tăng trưởng không diễn ra theo đường thẳng. Hoạt động kinh tế liên tục chuyển động qua những thời kỳ tăng nhanh, giảm tốc, thu hẹp và tăng trở lại. Mở rộng diễn ra từ đáy đến đỉnh, suy thoái diễn ra từ đỉnh đến đáy, còn sự phục hồi sau đáy mở ra một giai đoạn mở rộng mới.

Điều quan trọng hơn việc ghi nhớ tên từng giai đoạn là hiểu cơ chế phía sau chúng: sản lượng, việc làm, thu nhập, nhu cầu và đầu tư có thể tác động qua lại, nhưng không phải lúc nào cũng đảo chiều đồng thời. Vì vậy, muốn đánh giá biến động kinh tế chính xác cần nhìn vào hướng vận động, mức độ lan tỏa và sự đồng thuận của nhiều chỉ báo thay vì cố xác định chu kỳ bằng một con số duy nhất.