Thị trường cạnh tranh hoàn hảo hoạt động như thế nào?

Điều gì tạo nên một thị trường cạnh tranh hoàn hảo?

Cạnh tranh hoàn hảo là một mô hình thị trường trong kinh tế học, trong đó số lượng người mua và người bán đủ lớn để một chủ thể riêng lẻ không thể tác động đáng kể đến giá thị trường. Sản phẩm của các doanh nghiệp được giả định là đồng nhất, người tham gia có khả năng tiếp cận thông tin cần thiết và việc gia nhập hoặc rút khỏi thị trường không gặp những rào cản đáng kể.

Những điều kiện này liên kết trực tiếp với cơ chế hình thành giá. Nếu sản phẩm của một doanh nghiệp giống sản phẩm của nhiều doanh nghiệp khác, người mua không có lý do trả giá cao hơn chỉ để mua từ doanh nghiệp đó. Nếu doanh nghiệp bán cao hơn giá thị trường, khách hàng có thể chuyển sang người bán khác.

Ngược lại, doanh nghiệp cũng không cần chủ động bán thấp hơn giá thị trường khi nó có thể bán sản phẩm ở mức giá đang phổ biến trên thị trường.

Do đó, doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo được gọi là người chấp nhận giá — price taker.

Điểm này dễ bị hiểu nhầm thành doanh nghiệp hoàn toàn không có quyền quyết định. Thực tế, doanh nghiệp vẫn quyết định những vấn đề quan trọng như sản xuất bao nhiêu. Điều doanh nghiệp không kiểm soát được trong mô hình là giá thị trường.

Giá thị trường được hình thành từ cung và cầu như thế nào?

Giá cân bằng hình thành tại mức mà lượng hàng người mua muốn mua tương ứng với lượng hàng người bán muốn cung ứng.

Khi giá thấp hơn mức cân bằng, lượng cầu có xu hướng lớn hơn lượng cung. Sự thiếu hụt tạo áp lực khiến giá tăng. Khi giá cao hơn mức cân bằng, lượng cung có xu hướng vượt lượng cầu. Hàng hóa dư thừa tạo áp lực khiến giá giảm.

Quá trình điều chỉnh này đưa thị trường về trạng thái mà lượng cung bằng lượng cầu.

Điều quan trọng là phải phân biệt cung của toàn thị trường với cung của một doanh nghiệp. Đường cung thị trường phản ánh tổng lượng mà tất cả doanh nghiệp sẵn sàng cung ứng tại các mức giá khác nhau. Vì mỗi doanh nghiệp chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tổng sản lượng, thay đổi sản lượng của riêng một doanh nghiệp thường không đủ lớn để làm thay đổi giá thị trường theo giả định của mô hình.

Chẳng hạn, giả sử giá cân bằng của một loại nông sản đồng nhất là 20.000 đồng/kg. Một người sản xuất nhỏ không thể đơn giản quyết định bán với giá 30.000 đồng/kg khi rất nhiều người khác đang cung cấp sản phẩm tương đương ở mức 20.000 đồng/kg. Doanh nghiệp phải lấy mức giá thị trường làm cơ sở cho quyết định sản xuất của mình.

Vì sao doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo phải chấp nhận giá?

Cơ chế chấp nhận giá xuất phát từ quy mô tương đối của từng doanh nghiệp và khả năng thay thế giữa các sản phẩm.

Đối với một doanh nghiệp riêng lẻ, cầu mà doanh nghiệp đối diện được xem là co giãn hoàn toàn tại giá thị trường trong mô hình lý thuyết. Doanh nghiệp có thể bán sản lượng của mình ở mức giá đó nhưng không thể tự nâng giá mà vẫn kỳ vọng người mua tiếp tục mua như cũ.

Điều này tạo ra một đặc điểm quan trọng: với mỗi đơn vị sản phẩm bổ sung được bán, doanh thu của doanh nghiệp tăng thêm đúng bằng giá thị trường. Vì vậy, đối với doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo:

Doanh thu biên = Giá thị trường

Nếu giá thị trường là 20.000 đồng cho một đơn vị sản phẩm, bán thêm một đơn vị làm doanh thu tăng thêm 20.000 đồng. Đây là nền tảng để doanh nghiệp so sánh doanh thu bổ sung với chi phí của việc sản xuất thêm.

Cơ chế này chỉ đúng trong những điều kiện của cạnh tranh hoàn hảo. Nếu một doanh nghiệp đủ lớn để ảnh hưởng đến giá hoặc sản phẩm của nó khác biệt đáng kể so với sản phẩm của đối thủ, doanh nghiệp có thể có quyền lực định giá và không còn là người chấp nhận giá theo nghĩa của mô hình.

Doanh nghiệp quyết định sản xuất bao nhiêu để tối đa hóa lợi nhuận?

Sau khi thị trường xác định giá, câu hỏi của doanh nghiệp chuyển từ “nên đặt giá bao nhiêu?” sang “nên sản xuất bao nhiêu ở mức giá này?”.

Nguyên tắc trung tâm là so sánh doanh thu biên (MR) với chi phí biên (MC).

Nếu sản xuất thêm một đơn vị mang lại doanh thu bổ sung lớn hơn chi phí bổ sung, doanh nghiệp có động cơ tăng sản lượng. Nếu chi phí của đơn vị bổ sung lớn hơn doanh thu mà đơn vị đó tạo ra, tiếp tục tăng sản lượng làm lợi nhuận giảm.

Do đó, điểm tối đa hóa lợi nhuận thông thường được xác định tại:

MR = MC

Trong cạnh tranh hoàn hảo, vì doanh thu biên bằng giá nên điều kiện này trở thành:

P = MC

Ví dụ, nếu giá thị trường là 100.000 đồng một sản phẩm và sản xuất thêm một sản phẩm chỉ làm chi phí tăng 70.000 đồng, đơn vị bổ sung tạo ra phần chênh lệch 30.000 đồng trước khi xét các yếu tố liên quan khác. Doanh nghiệp còn động cơ mở rộng sản lượng.

Nhưng nếu một đơn vị tiếp theo có chi phí biên 120.000 đồng trong khi chỉ bán được với giá 100.000 đồng, sản xuất đơn vị đó làm kết quả kinh doanh xấu đi. Doanh nghiệp vì thế không có lý do tiếp tục mở rộng đến mức này.

Điều kiện P = MC không đồng nghĩa doanh nghiệp chắc chắn có lợi nhuận bằng 0 hay chắc chắn có lợi nhuận dương. Muốn xác định lợi nhuận, còn phải so sánh giá với chi phí bình quân tương ứng tại sản lượng tối ưu.

Lợi nhuận, thua lỗ và việc gia nhập thị trường điều chỉnh cung ra sao?

Trong ngắn hạn, doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo có thể có lợi nhuận kinh tế dương, hòa vốn hoặc chịu thua lỗ. Giá thị trường và cấu trúc chi phí quyết định trạng thái cụ thể của doanh nghiệp.

Cơ chế trở nên đặc biệt quan trọng khi chuyển sang dài hạn.

Nếu các doanh nghiệp trong một thị trường liên tục thu được lợi nhuận kinh tế dương và không tồn tại rào cản gia nhập đáng kể, cơ hội lợi nhuận thu hút doanh nghiệp mới. Khi doanh nghiệp mới gia nhập, cung thị trường tăng. Với các điều kiện khác không đổi, áp lực này làm giá cân bằng giảm và thu hẹp lợi nhuận kinh tế.

Chiều ngược lại xảy ra khi các doanh nghiệp liên tục chịu thua lỗ. Một số doanh nghiệp có động cơ rút khỏi ngành. Cung thị trường giảm, tạo áp lực làm giá tăng và cải thiện kết quả của những doanh nghiệp còn lại.

Bởi vậy, gia nhập và rút lui là cơ chế điều chỉnh dài hạn quan trọng của cạnh tranh hoàn hảo.

Trong mô hình chuẩn với doanh nghiệp giống nhau và các điều kiện thích hợp, quá trình này hướng lợi nhuận kinh tế dài hạn về 0. Lợi nhuận kinh tế bằng 0 không có nghĩa chủ doanh nghiệp không nhận được bất kỳ khoản thu nhập nào. Chi phí kinh tế đã bao gồm cả chi phí cơ hội của những nguồn lực được sử dụng, nên trạng thái này có nghĩa doanh nghiệp đang nhận mức lợi tức bình thường cần thiết để duy trì nguồn lực trong hoạt động hiện tại.

Vì sao cạnh tranh hoàn hảo có thể dẫn đến phân bổ nguồn lực hiệu quả?

Một kết quả nổi bật của mô hình là mối quan hệ giữa giá và chi phí biên.

Tại quyết định sản lượng tối ưu của doanh nghiệp:

P = MC

Trong cách diễn giải kinh tế học, giá phản ánh mức người tiêu dùng sẵn sàng trả cho đơn vị biên trong những điều kiện của mô hình, còn chi phí biên phản ánh chi phí cơ hội của nguồn lực cần để tạo ra đơn vị đó. Khi hai đại lượng bằng nhau, sản lượng được đưa đến điểm mà lợi ích biên của việc tiêu dùng phù hợp với chi phí biên của việc sản xuất.

Đó là cơ sở của kết luận về hiệu quả phân bổ trong mô hình cạnh tranh hoàn hảo.

Trong trạng thái cân bằng dài hạn chuẩn, cạnh tranh và tự do gia nhập còn tạo áp lực buộc doanh nghiệp hoạt động ở quy mô có chi phí bình quân phù hợp nhất. Nếu một doanh nghiệp sử dụng nguồn lực kém hiệu quả hơn trong khi sản phẩm không khác biệt, doanh nghiệp khó có thể chuyển toàn bộ phần chi phí cao hơn sang người mua bằng cách tự nâng giá.

Tuy nhiên, không nên biến kết quả lý thuyết này thành khẳng định rằng mọi thị trường càng cạnh tranh thì luôn càng hoàn hảo về mọi phương diện. Kết luận hiệu quả phụ thuộc vào các giả định của mô hình, bao gồm cách xử lý thông tin, ngoại tác, tính đồng nhất của sản phẩm và các điều kiện cạnh tranh khác.

Cạnh tranh hoàn hảo là mô hình lý thuyết hay mô tả chính xác thị trường thực tế?

Cạnh tranh hoàn hảo trước hết là một mô hình chuẩn trong kinh tế học. Các thị trường thực tế hiếm khi đáp ứng đồng thời và hoàn toàn tất cả các giả định của nó.

Doanh nghiệp ngoài thực tế có thể tạo khác biệt về thương hiệu, chất lượng, vị trí, dịch vụ hoặc công nghệ. Người mua và người bán cũng không phải lúc nào có thông tin đầy đủ. Chi phí gia nhập, quy định, quy mô vốn, mạng lưới phân phối và nhiều yếu tố khác có thể tạo ra rào cản khiến việc gia nhập hoặc rút lui không diễn ra tức thời.

Vì vậy, giá trị của mô hình không nằm ở việc tuyên bố rằng mọi thị trường thực tế vận hành chính xác như vậy. Nó cung cấp một mốc chuẩn để hiểu cơ chế cạnh tranh: điều gì xảy ra khi từng doanh nghiệp gần như không có quyền lực thị trường và phải phản ứng với một mức giá hình thành từ cung – cầu chung.

Từ mốc chuẩn đó, có thể hiểu rõ hơn vì sao quyền lực thị trường, khác biệt sản phẩm hoặc rào cản gia nhập có khả năng làm hành vi doanh nghiệp khác với hành vi của một doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo.

Cơ chế của thị trường cạnh tranh hoàn hảo có thể được hiểu qua một chuỗi logic thống nhất: cung và cầu toàn thị trường xác định giá; từng doanh nghiệp chấp nhận mức giá đó; doanh nghiệp lựa chọn sản lượng dựa trên quan hệ giữa doanh thu biên và chi phí biên; lợi nhuận hoặc thua lỗ tạo động lực gia nhập hay rút lui; sự thay đổi số lượng doanh nghiệp lại tác động đến cung và cân bằng thị trường.

Do đó, doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo không cạnh tranh bằng khả năng tùy ý đặt giá. Quyết định cốt lõi của doanh nghiệp là điều chỉnh sản lượng và chi phí trong một môi trường mà giá phần lớn được quyết định bên ngoài doanh nghiệp. Chính sự tách biệt giữa giá do thị trường hình thành và sản lượng do doanh nghiệp lựa chọn là chìa khóa để hiểu cách cạnh tranh hoàn hảo vận hành.

Vì sao một doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo không thể tự tăng giá?

Vì sản phẩm được giả định là đồng nhất và có nhiều người bán thay thế. Nếu một doanh nghiệp đặt giá cao hơn giá thị trường, người mua có thể chuyển sang những doanh nghiệp cung cấp sản phẩm tương đương ở mức giá hiện hành.

Lợi nhuận kinh tế bằng 0 có nghĩa doanh nghiệp không kiếm được tiền không?

Không. Lợi nhuận kinh tế tính cả chi phí cơ hội của nguồn lực. Lợi nhuận kinh tế bằng 0 có nghĩa doanh thu vừa đủ bù toàn bộ chi phí kinh tế, bao gồm mức lợi tức bình thường cần thiết để nguồn lực tiếp tục được sử dụng trong hoạt động đó.

Điều gì xảy ra nếu nhu cầu thị trường tăng?

Khi cầu thị trường tăng trong khi các điều kiện khác không đổi, giá cân bằng có thể tăng trong ngắn hạn. Giá cao hơn làm thay đổi sản lượng tối ưu và có thể tạo lợi nhuận cho doanh nghiệp. Trong dài hạn, nếu lợi nhuận thu hút doanh nghiệp mới gia nhập, cung thị trường tăng và tạo ra một quá trình điều chỉnh cân bằng mới.

Tại sao cạnh tranh hoàn hảo vẫn hữu ích khi hiếm có thị trường thực tế hoàn toàn giống mô hình?

Vì mô hình cung cấp một chuẩn tham chiếu để phân tích giá, sản lượng và hành vi doanh nghiệp khi quyền lực thị trường gần như không tồn tại. Nhờ đó, những sai lệch của thị trường thực tế như quyền lực định giá, khác biệt sản phẩm hoặc rào cản gia nhập có thể được nhận diện rõ hơn.