Những yếu tố ảnh hưởng đến biến động thị trường

Cung cầu tạo ra áp lực mua bán trực tiếp, nhưng phía sau cung cầu còn có nhiều động lực khác như tăng trưởng kinh tế, lạm phát, lãi suất, chính sách, kết quả kinh doanh, dòng vốn và tâm lý đám đông. Mức độ tác động của từng yếu tố phụ thuộc vào loại tài sản, thời điểm, tính thanh khoản và mức chênh lệch giữa thông tin thực tế với kỳ vọng trước đó.

Cung và cầu là cơ chế trực tiếp làm giá thay đổi

Giá thị trường hình thành tại điểm người mua và người bán chấp nhận giao dịch. Khi nhu cầu mua tăng nhanh hơn lượng cung sẵn có, người mua phải trả giá cao hơn để hoàn thành giao dịch. Ngược lại, khi bên bán muốn thoát vị thế nhưng lực mua không đủ hấp thụ, giá có xu hướng giảm.

Tuy nhiên, cung và cầu không nên được hiểu đơn giản là số lượng người mua so với số lượng người bán. Mỗi giao dịch luôn có cả hai phía. Yếu tố quyết định là mức độ cấp bách và khả năng chấp nhận giá của từng bên. Một nhóm nhỏ người mua với quy mô vốn lớn có thể tạo ảnh hưởng mạnh hơn nhiều người mua nhỏ lẻ.

Nguồn cung có thể thay đổi theo từng loại thị trường

Trên thị trường hàng hóa, nguồn cung phụ thuộc vào sản lượng, tồn kho, năng lực vận chuyển, thời tiết và chu kỳ sản xuất. Nguồn cung thường không thể tăng ngay khi giá tăng vì doanh nghiệp cần thời gian để mở rộng khai thác hoặc sản xuất.

Trên thị trường chứng khoán, nguồn cung ngắn hạn liên quan đến lượng cổ phiếu mà nhà đầu tư sẵn sàng bán. Hoạt động phát hành thêm, mua cổ phiếu quỹ, thoái vốn hoặc giải chấp cũng có thể làm thay đổi áp lực cung.

Đối với ngoại tệ, nguồn cung và cầu chịu ảnh hưởng từ xuất nhập khẩu, đầu tư quốc tế, thanh toán nợ, dự trữ ngoại hối và nhu cầu nắm giữ tài sản bằng từng đồng tiền.

Cầu chịu ảnh hưởng bởi khả năng và động cơ mua

Nhu cầu không chỉ xuất phát từ việc một tài sản được đánh giá là hấp dẫn. Người mua còn phải có vốn, khả năng tiếp cận tín dụng và mức chấp nhận rủi ro phù hợp. Khi thanh khoản trong hệ thống dồi dào, dòng tiền có thể chảy vào nhiều tài sản cùng lúc. Khi điều kiện tài chính thắt chặt, nhu cầu đầu tư thường suy yếu dù giá đã giảm.

Do đó, cung cầu là nguyên nhân trực tiếp làm giá thay đổi, còn các yếu tố kinh tế, chính sách và tâm lý là những lực lượng làm dịch chuyển cung cầu.

Chính sách tiền tệ tác động đến chi phí vốn và định giá

Chính sách tiền tệ ảnh hưởng đến thị trường thông qua lãi suất, tín dụng, thanh khoản và kỳ vọng về giá trị tiền trong tương lai. Khi ngân hàng trung ương điều chỉnh lãi suất hoặc định hướng chính sách, tác động có thể lan sang trái phiếu, cổ phiếu, ngoại hối, bất động sản và hàng hóa.

Lãi suất tăng làm chi phí vay vốn cao hơn. Doanh nghiệp phải chịu chi phí tài chính lớn hơn, người tiêu dùng thận trọng hơn với các khoản vay và nhà đầu tư có thêm động lực nắm giữ công cụ thu nhập cố định. Đồng thời, giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai giảm khi được chiết khấu bằng một mức lãi suất cao hơn. Vì vậy, những tài sản phụ thuộc nhiều vào lợi nhuận trong tương lai thường nhạy cảm với thay đổi lãi suất.

Ngược lại, lãi suất giảm có thể hỗ trợ tín dụng, tiêu dùng và đầu tư. Tuy nhiên, thị trường không phải lúc nào cũng tăng sau một quyết định giảm lãi suất. Nếu việc nới lỏng chính sách diễn ra vì kinh tế suy yếu nghiêm trọng, lo ngại về lợi nhuận và rủi ro tín dụng có thể lấn át tác động tích cực của chi phí vốn thấp hơn.

Điểm quan trọng không chỉ nằm ở mức lãi suất hiện tại mà còn ở:

• Hướng thay đổi của chính sách
• Tốc độ điều chỉnh
• Khoảng cách so với kỳ vọng của thị trường
• Thông điệp về các quyết định tiếp theo
• Mức độ phản ánh trước trong giá tài sản

Một quyết định giữ nguyên lãi suất vẫn có thể gây biến động mạnh nếu thông điệp đi kèm làm thay đổi dự báo về tương lai.

Chính sách tài khóa và quy định làm thay đổi triển vọng ngành

Chính sách tài khóa bao gồm chi tiêu công, thuế, trợ cấp và quản lý ngân sách. Những công cụ này tác động trực tiếp đến tổng cầu, thu nhập của doanh nghiệp, sức mua của người dân và nhu cầu vốn của khu vực công.

Đầu tư công có thể hỗ trợ các ngành xây dựng, vật liệu, vận tải và dịch vụ liên quan. Giảm thuế có thể cải thiện dòng tiền của doanh nghiệp hoặc tăng thu nhập khả dụng của người tiêu dùng. Ngược lại, cắt giảm chi tiêu, tăng thuế hoặc thu hẹp trợ cấp có thể làm giảm nhu cầu trong nền kinh tế.

Quy định pháp lý cũng ảnh hưởng đáng kể đến thị trường vì có thể thay đổi chi phí hoạt động, mức độ cạnh tranh và khả năng tiếp cận khách hàng. Một quy định mới về vốn, môi trường, dữ liệu, thương mại hoặc cấp phép có thể tạo lợi thế cho nhóm doanh nghiệp đáp ứng tốt yêu cầu nhưng gây áp lực lên những đơn vị có chi phí tuân thủ cao.

Tác động của chính sách thường không đồng đều. Một biện pháp tích cực đối với nền kinh tế nói chung vẫn có thể bất lợi cho một số ngành cụ thể. Vì vậy, cần phân tích cả ảnh hưởng tổng thể và ảnh hưởng phân bổ giữa các nhóm doanh nghiệp.

Tăng trưởng kinh tế quyết định nhu cầu và khả năng tạo lợi nhuận

Tăng trưởng kinh tế phản ánh sự mở rộng của hoạt động sản xuất, tiêu dùng và đầu tư. Khi nền kinh tế tăng trưởng ổn định, doanh nghiệp thường có cơ hội tăng doanh thu, cải thiện công suất và duy trì việc làm. Điều này hỗ trợ kỳ vọng lợi nhuận và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro.

Ngược lại, tăng trưởng chậm lại có thể làm giảm nhu cầu hàng hóa và dịch vụ. Doanh nghiệp phải cạnh tranh mạnh hơn, tồn kho có thể tăng và biên lợi nhuận dễ bị thu hẹp. Rủi ro nợ xấu cũng có xu hướng được chú ý nhiều hơn khi thu nhập của doanh nghiệp và hộ gia đình suy yếu.

Dù vậy, thị trường không phản ứng máy móc với một chỉ tiêu tăng trưởng. Nhà đầu tư thường quan tâm đến xu hướng và mức chênh lệch so với dự báo. Một nền kinh tế vẫn tăng trưởng nhưng tăng chậm hơn kỳ vọng có thể khiến giá tài sản giảm. Trong khi đó, dữ liệu còn yếu nhưng cho thấy tốc độ suy giảm đã chậm lại có thể tạo phản ứng tích cực.

Các chỉ báo cần được xem xét theo chuỗi thay vì tách rời, gồm sản xuất, tiêu dùng, việc làm, thu nhập, tín dụng, đơn hàng và niềm tin kinh doanh. Một số chỉ báo phản ánh tình trạng đã xảy ra, trong khi một số khác cung cấp tín hiệu sớm về các tháng tiếp theo.

Lạm phát ảnh hưởng đến sức mua, chi phí và chính sách

Lạm phát làm thay đổi giá trị thực của tiền, chi phí đầu vào và hành vi của ngân hàng trung ương. Khi giá nguyên liệu, năng lượng, tiền lương hoặc vận chuyển tăng, doanh nghiệp phải lựa chọn giữa tăng giá bán và chấp nhận biên lợi nhuận thấp hơn.

Khả năng chuyển chi phí sang khách hàng phụ thuộc vào sức mạnh thương hiệu, mức độ thiết yếu của sản phẩm, cạnh tranh trong ngành và thu nhập của người tiêu dùng. Vì vậy, cùng một môi trường lạm phát nhưng tác động lên từng doanh nghiệp có thể rất khác nhau.

Lạm phát cao kéo dài thường làm tăng khả năng chính sách tiền tệ được duy trì theo hướng thắt chặt. Điều này có thể gây áp lực lên định giá tài sản và nhu cầu tín dụng. Tuy nhiên, lạm phát quá thấp hoặc giảm mạnh cũng không hoàn toàn tích cực nếu nguyên nhân là nhu cầu suy yếu.

Cần phân biệt giữa lạm phát chung và áp lực giá có tính nền tảng. Những biến động tạm thời do một nhóm hàng hóa có thể không tạo ra tác động chính sách giống với tình trạng giá tăng lan rộng trong nhiều lĩnh vực.

Kết quả kinh doanh và giá trị nội tại tác động đến từng doanh nghiệp

Đối với cổ phiếu và trái phiếu doanh nghiệp, chất lượng hoạt động của tổ chức phát hành là yếu tố nền tảng. Doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền, biên lợi nhuận, nợ vay và khả năng thanh toán cung cấp căn cứ để đánh giá giá trị và rủi ro.

Thị trường thường phản ứng mạnh không chỉ với kết quả đã đạt được mà còn với triển vọng do doanh nghiệp đưa ra. Một doanh nghiệp công bố lợi nhuận tăng vẫn có thể bị bán nếu kết quả thấp hơn dự báo hoặc ban lãnh đạo hạ mục tiêu tương lai. Ngược lại, doanh nghiệp đang suy giảm lợi nhuận có thể tăng giá nếu mức suy giảm nhẹ hơn lo ngại trước đó.

Các chỉ số định giá như tỷ lệ giá trên lợi nhuận, giá trên giá trị sổ sách, lợi suất dòng tiền hoặc chênh lệch lợi suất tín dụng chỉ có ý nghĩa khi được so sánh với:

• Lịch sử của chính doanh nghiệp
• Doanh nghiệp cùng ngành
• Tốc độ tăng trưởng dự kiến
• Mức lãi suất và rủi ro hiện tại
• Chất lượng lợi nhuận và dòng tiền

Mức định giá thấp không tự động đồng nghĩa với cơ hội. Giá thấp có thể phản ánh rủi ro suy giảm lợi nhuận, nợ cao hoặc mô hình kinh doanh mất lợi thế.

Tỷ giá, dòng vốn và thanh khoản khuếch đại biến động

Dòng vốn quyết định lượng tiền sẵn sàng tham gia giao dịch. Khi quỹ đầu tư, ngân hàng, doanh nghiệp và nhà đầu tư cá nhân đồng thời tăng phân bổ vào một nhóm tài sản, giá có thể tăng nhanh hơn tốc độ cải thiện của yếu tố cơ bản.

Ở chiều ngược lại, nhu cầu rút vốn, đáp ứng yêu cầu ký quỹ, trả nợ hoặc giảm rủi ro có thể tạo ra làn sóng bán. Trong giai đoạn căng thẳng, nhà đầu tư đôi khi bán cả tài sản tốt vì cần tiền mặt, không phải vì giá trị dài hạn của tài sản đã xấu đi.

Thanh khoản thị trường thể hiện khả năng mua bán với khối lượng đáng kể mà không làm giá thay đổi quá mạnh. Thị trường có thanh khoản thấp thường dễ xuất hiện khoảng trống giá và dao động lớn. Cùng một lệnh giao dịch, tác động lên tài sản ít người mua bán có thể mạnh hơn nhiều so với tài sản có sổ lệnh dày.

Tỷ giá cũng làm thay đổi dòng vốn quốc tế và kết quả của doanh nghiệp. Đồng tiền tăng giá có thể giúp giảm chi phí nhập khẩu nhưng làm hàng xuất khẩu kém cạnh tranh hơn. Đồng tiền giảm giá có thể hỗ trợ doanh thu quy đổi của doanh nghiệp xuất khẩu nhưng làm tăng chi phí hàng nhập khẩu và nghĩa vụ nợ bằng ngoại tệ.

Kỳ vọng khiến thị trường phản ứng trước khi sự kiện xảy ra

Thị trường mang tính hướng tới tương lai. Người tham gia không chỉ định giá những gì đang xảy ra mà còn định giá những gì họ cho rằng sẽ xảy ra. Vì thế, giá có thể thay đổi ngay khi xuất hiện dự báo, thông điệp chính sách hoặc tín hiệu mới, trước khi tác động thực tế được ghi nhận trong số liệu.

Cơ chế quan trọng nhất là chênh lệch giữa thực tế và kỳ vọng. Một thông tin được xem là tốt về mặt tuyệt đối chưa chắc làm giá tăng nếu thị trường đã kỳ vọng kết quả tốt hơn. Tương tự, thông tin tiêu cực có thể không làm giá giảm nếu mức độ xấu đã được phản ánh vào giá.

Kỳ vọng còn có thể tự củng cố trong ngắn hạn. Khi nhiều người tin giá sẽ tăng, lực mua tăng và chính lực mua đó đẩy giá lên. Diễn biến này thu hút thêm người tham gia, tạo thành động lượng. Tuy nhiên, nếu giá tách quá xa khỏi nền tảng kinh tế, sự đảo chiều có thể diễn ra mạnh khi kỳ vọng thay đổi.

Vì vậy, phân tích thị trường cần trả lời ba câu hỏi:

• Thông tin thực tế là gì?
• Thị trường đã kỳ vọng điều gì?
• Mức kỳ vọng đó đã được phản ánh vào giá đến đâu?

Tâm lý đám đông và thiên kiến hành vi làm giá lệch khỏi giá trị

Quyết định trên thị trường không hoàn toàn dựa trên tính toán lý trí. Sợ thua lỗ, tâm lý chạy theo xu hướng, quá tự tin và xu hướng tìm kiếm thông tin củng cố quan điểm có thể làm tăng biên độ dao động.

Khi giá tăng liên tục, nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội có thể khiến người mua chấp nhận mức giá ngày càng cao. Khi thị trường giảm mạnh, tâm lý hoảng sợ có thể thúc đẩy bán bằng mọi giá. Hai trạng thái này khiến giá tạm thời vượt xa mức được giải thích bởi thay đổi của giá trị cơ bản.

Tâm lý thường có ảnh hưởng mạnh hơn khi:

• Thông tin không đầy đủ hoặc khó kiểm chứng
• Thị trường có nhiều nhà đầu tư sử dụng đòn bẩy
• Thanh khoản thấp
• Giá đã hình thành xu hướng rõ rệt
• Một câu chuyện đơn giản được lan truyền rộng rãi
• Mức độ bất định tăng đột ngột

Tâm lý không phải yếu tố tách biệt khỏi kinh tế cơ bản. Nó quyết định cách thông tin được diễn giải và tốc độ dòng vốn phản ứng với thông tin đó.

Sự kiện địa chính trị và cú sốc bên ngoài làm tăng bất định

Xung đột, căng thẳng thương mại, thiên tai, dịch bệnh, gián đoạn vận tải và sự cố công nghệ có thể ảnh hưởng đồng thời đến nguồn cung, chi phí, nhu cầu và tâm lý.

Tác động của một sự kiện phụ thuộc vào mức độ bất ngờ, phạm vi lan truyền và thời gian kéo dài. Một sự kiện nghiêm trọng nhưng đã được dự báo có thể gây biến động ít hơn một thông tin nhỏ nhưng hoàn toàn bất ngờ.

Thị trường cũng phân biệt giữa ảnh hưởng tạm thời và thay đổi mang tính cấu trúc. Một sự cố vận chuyển ngắn hạn có thể chỉ làm giá dao động trong thời gian hạn chế. Ngược lại, thay đổi lâu dài trong quan hệ thương mại hoặc chuỗi cung ứng có thể làm thay đổi chi phí và định giá của cả ngành.

Không phải mọi tài sản đều phản ứng cùng chiều. Cú sốc làm tăng chi phí đối với doanh nghiệp tiêu thụ nguyên liệu có thể đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất nguyên liệu đó.

Công nghệ giao dịch và đòn bẩy có thể làm biến động mạnh hơn

Giao dịch thuật toán, chiến lược theo xu hướng, lệnh dừng lỗ và hoạt động tái cân bằng danh mục có thể làm giá phản ứng nhanh hơn. Khi nhiều hệ thống sử dụng tín hiệu tương tự, một biến động ban đầu có thể kích hoạt thêm nhiều lệnh cùng chiều.

Đòn bẩy cũng khuếch đại cả lợi nhuận và thua lỗ. Khi giá đi ngược dự đoán, người sử dụng vốn vay có thể phải bổ sung tài sản bảo đảm hoặc đóng vị thế. Hoạt động bán bắt buộc này tạo thêm áp lực lên giá, làm phát sinh các vòng phản hồi tiêu cực.

Cơ chế khuếch đại không nhất thiết phản ánh một thay đổi tương ứng trong giá trị nội tại. Vì vậy, biến động rất mạnh trong thời gian ngắn có thể bắt nguồn từ cấu trúc vị thế và thanh khoản, thay vì một thông tin kinh tế mới có quy mô tương đương.

Các yếu tố thường tương tác thay vì hoạt động độc lập

Một biến động lớn hiếm khi chỉ có một nguyên nhân. Chẳng hạn, giá năng lượng tăng có thể đẩy lạm phát lên, làm thay đổi kỳ vọng lãi suất, gây áp lực lên chi phí doanh nghiệp và ảnh hưởng đến sức mua. Những thay đổi này tiếp tục tác động đến lợi nhuận, tỷ giá và dòng vốn.

Quan hệ giữa các yếu tố cũng thay đổi theo từng giai đoạn. Khi lạm phát là mối quan tâm chính, thị trường có thể phản ứng tiêu cực với dữ liệu tăng trưởng quá mạnh vì lo ngại lãi suất cao hơn. Khi nguy cơ suy thoái chiếm ưu thế, cùng một dữ liệu tăng trưởng tích cực lại có thể được tiếp nhận thuận lợi.

Do đó, không nên đánh giá một chỉ báo theo quy tắc cố định như “lãi suất giảm thì thị trường tăng” hoặc “kinh tế tăng trưởng thì mọi tài sản đều có lợi”. Phản ứng phụ thuộc vào nguyên nhân, kỳ vọng, định giá ban đầu và bối cảnh chung.

Cách đánh giá yếu tố đang chi phối thị trường

Để nhận diện động lực chính của một giai đoạn, cần phân tích theo trình tự thay vì cố gắng dự báo từ một thông tin riêng lẻ.

Xác định biến số vừa thay đổi

Trước hết, cần xác định thông tin mới liên quan đến tăng trưởng, lạm phát, chính sách, lợi nhuận, nguồn cung hay rủi ro. Thông tin phải thực sự mới đối với thị trường, không chỉ mới đối với người phân tích.

So sánh thực tế với kỳ vọng

Phản ứng giá thường phụ thuộc vào mức bất ngờ. Cần so sánh dữ liệu công bố với dự báo phổ biến, thông điệp trước đó và mức định giá đã hình thành.

Quan sát phản ứng trên nhiều thị trường

Nếu cổ phiếu, trái phiếu, tỷ giá và hàng hóa cùng phản ứng theo một logic nhất quán, khả năng xác định đúng động lực sẽ cao hơn. Trái lại, phản ứng phân hóa có thể cho thấy tác động chỉ giới hạn ở một ngành hoặc một nhóm tài sản.

Kiểm tra dòng tiền và thanh khoản

Khối lượng giao dịch, độ rộng thị trường, chênh lệch giá mua bán và mức độ sử dụng đòn bẩy giúp phân biệt sự thay đổi có nền tảng với biến động bị khuếch đại bởi cấu trúc giao dịch.

Xác định thời hạn tác động

Một tin tức có thể tác động mạnh trong vài phiên nhưng không thay đổi triển vọng dài hạn. Cần tách riêng nhiễu ngắn hạn, chu kỳ trung hạn và thay đổi cấu trúc dài hạn.

Biến động thị trường chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự mất cân bằng cung cầu và gián tiếp từ kinh tế vĩ mô, chính sách, kết quả kinh doanh, dòng vốn, thanh khoản, tâm lý cùng các cú sốc bên ngoài. Trong đó, kỳ vọng đóng vai trò kết nối các yếu tố vì giá thường phản ánh dự báo tương lai trước khi tác động thực tế xuất hiện.

Muốn hiểu một biến động, không nên chỉ hỏi thông tin đó tốt hay xấu. Cần đánh giá thông tin có bất ngờ hay không, đã được phản ánh vào giá chưa, tác động kéo dài bao lâu và yếu tố nào đang khuếch đại phản ứng. Cách tiếp cận này giúp phân biệt thay đổi cơ bản với dao động ngắn hạn do tâm lý hoặc thanh khoản.