Những đặc điểm của giai đoạn suy thoái kinh tế

Một quy tắc kinh nghiệm phổ biến là coi hai quý liên tiếp có GDP thực giảm là dấu hiệu suy thoái. Tuy nhiên, đây không phải tiêu chuẩn tuyệt đối. NBER xác định suy thoái dựa trên ba chiều quan trọng là mức độ suy giảm, phạm vi lan rộng và thời gian kéo dài; đồng thời xem xét nhiều chỉ báo thay vì chỉ GDP.

Sản lượng suy giảm và hoạt động kinh tế thu hẹp

Đặc điểm trung tâm của giai đoạn suy thoái kinh tế là sản lượng của nền kinh tế giảm hoặc hoạt động sản xuất tăng trưởng yếu đi đáng kể. Khi nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ suy yếu, doanh nghiệp bán được ít hàng hơn, lượng đơn đặt hàng giảm và động lực mở rộng sản xuất cũng giảm theo.

GDP thực là một trong những thước đo quan trọng nhất vì phản ánh giá trị hàng hóa và dịch vụ được sản xuất sau khi điều chỉnh ảnh hưởng của giá cả. Tuy nhiên, GDP không phải chỉ báo duy nhất. Sản xuất công nghiệp, doanh số và thu nhập thực cũng giúp xác định liệu sự suy giảm có thực sự lan rộng trong nền kinh tế hay không. NBER mô tả suy thoái là sự suy giảm đáng kể của hoạt động kinh tế trên diện rộng và kéo dài hơn vài tháng.

Dữ liệu lịch sử cũng cho thấy mức giảm sản lượng có thể đáng kể. Nghiên cứu được IMF tổng hợp từ 122 cuộc suy thoái tại 21 nền kinh tế phát triển trong giai đoạn 1960–2007 cho thấy một cuộc suy thoái điển hình gắn với mức giảm GDP khoảng 2% từ đỉnh xuống đáy; với những cuộc suy thoái nghiêm trọng, tổn thất sản lượng điển hình có thể gần 5%.

Điều quan trọng là mức độ suy giảm không giống nhau giữa các cuộc suy thoái. Một nền kinh tế có thể trải qua suy thoái tương đối nhẹ với sản lượng giảm vừa phải, trong khi một cú sốc lớn có thể khiến hoạt động sản xuất thu hẹp nhanh và sâu hơn.

Việc làm suy yếu và thất nghiệp có xu hướng tăng

Khi sản lượng và doanh thu giảm, doanh nghiệp thường có ít nhu cầu sử dụng thêm lao động. Ban đầu, phản ứng có thể là giảm tuyển dụng, giảm số giờ làm hoặc trì hoãn kế hoạch mở rộng. Nếu tình trạng suy yếu tiếp tục, số lượng việc làm có thể giảm và tỷ lệ thất nghiệp tăng.

Đây là lý do việc làm được sử dụng như một chỉ báo quan trọng khi đánh giá suy thoái. NBER không chỉ quan sát GDP mà còn xem xét việc làm cùng thu nhập thực, sản xuất công nghiệp và các chỉ báo hoạt động khác.

IMF cũng ghi nhận tỷ lệ thất nghiệp gần như luôn tăng trong các cuộc suy thoái điển hình. Cơ chế này có tính tương tác: sản lượng suy giảm làm thị trường lao động yếu đi, trong khi việc làm và thu nhập suy yếu lại có thể khiến các hộ gia đình thận trọng hơn trong chi tiêu, qua đó tiếp tục hạn chế tổng cầu.

Tuy vậy, việc làm và GDP không nhất thiết đạt đỉnh hoặc đáy đúng cùng một thời điểm. NBER lưu ý các chỉ báo kinh tế có thể phản ứng khác nhau quanh điểm ngoặt của chu kỳ. Vì thế, không nên kết luận rằng suy thoái bắt đầu hoặc kết thúc chỉ dựa vào một tháng thất nghiệp tăng hay số việc làm giảm.

Tiêu dùng giảm nhưng thường ít biến động hơn đầu tư và sản xuất

Tiêu dùng hộ gia đình thường chịu sức ép khi kinh tế suy thoái. Thu nhập yếu đi, nguy cơ mất việc tăng và tâm lý bất định khiến người dân có xu hướng thận trọng hơn với các khoản chi không cấp thiết.

Tuy nhiên, mức giảm tiêu dùng thường không lớn bằng một số thành phần khác của nền kinh tế. Tổng hợp lịch sử của IMF cho thấy trong một cuộc suy thoái điển hình, tiêu dùng thường giảm tương đối ít, trong khi đầu tư và sản xuất công nghiệp giảm mạnh hơn GDP.

Sự khác biệt này có thể được giải thích bởi tính chất của từng loại chi tiêu. Nhiều nhu cầu sinh hoạt vẫn phải duy trì ngay cả khi kinh tế yếu đi. Ngược lại, hộ gia đình có thể trì hoãn những khoản mua sắm lớn và doanh nghiệp có thể hoãn xây nhà máy, mua thiết bị hoặc triển khai dự án mới khi triển vọng doanh thu trở nên bất định.

Vì vậy, “tiêu dùng giảm” không nên được hiểu là tất cả các khoản chi tiêu đều giảm đồng đều. Đặc điểm đáng chú ý hơn là nhu cầu tổng thể suy yếu và các khoản chi có khả năng trì hoãn thường nhạy cảm hơn trước sự bất định kinh tế.

Đầu tư và sản xuất công nghiệp thường phản ứng mạnh

Nếu tiêu dùng thường giảm tương đối ít, đầu tư có thể biến động mạnh hơn nhiều. Khi doanh nghiệp dự đoán nhu cầu tương lai thấp hơn, việc tăng công suất sản xuất trở nên kém hấp dẫn. Những dự án mới có thể bị trì hoãn hoặc thu hẹp.

Cơ chế này khiến suy thoái lan từ phía cầu sang hoạt động sản xuất. Doanh nghiệp nhận ít đơn hàng hơn, giảm nhu cầu tồn kho và hạn chế đầu tư; điều đó tiếp tục tác động đến các doanh nghiệp cung cấp máy móc, nguyên liệu và dịch vụ liên quan.

Dữ liệu lịch sử mà IMF tổng hợp cho thấy đầu tư và sản xuất công nghiệp thường giảm mạnh hơn GDP trong các cuộc suy thoái. Đây là một đặc điểm quan trọng vì nó cho thấy mức suy yếu của nền kinh tế không được phân bổ đồng đều giữa các thành phần.

Do đó, khi đánh giá một giai đoạn suy thoái, việc chỉ quan sát chi tiêu tiêu dùng có thể làm mức độ suy yếu trông nhẹ hơn thực tế. Đầu tư và sản xuất công nghiệp cung cấp thêm bằng chứng về mức độ doanh nghiệp đang điều chỉnh trước nhu cầu và triển vọng kinh tế.

Thu nhập và doanh số cùng chịu áp lực

Suy thoái mang tính “trên diện rộng”, vì vậy sự suy giảm thường không dừng ở sản lượng. Thu nhập thực và hoạt động bán hàng cũng là những biến số quan trọng.

Khi doanh nghiệp bán ít hàng hóa và dịch vụ hơn, doanh thu chịu sức ép. Hoạt động sản xuất yếu đi đồng thời ảnh hưởng đến nhu cầu lao động và nguồn thu nhập của các hộ gia đình. Thu nhập yếu hơn lại hạn chế khả năng chi tiêu, tạo ra mối liên hệ giữa sản xuất, việc làm, thu nhập và tiêu dùng.

Chính vì các mối quan hệ này, NBER xem xét nhiều thước đo của hoạt động kinh tế, bao gồm việc làm và thu nhập, thay vì đồng nhất suy thoái với GDP giảm trong hai quý liên tiếp.

Điều đó cũng giúp phân biệt một biến động đơn lẻ với suy thoái thực sự. Một ngành có thể gặp khó khăn trong khi phần còn lại của nền kinh tế vẫn tăng trưởng. Ngược lại, khi sản lượng, việc làm, thu nhập và doanh số cùng suy yếu, bằng chứng về một đợt thu hẹp kinh tế trên diện rộng trở nên rõ ràng hơn.

Thương mại và thị trường tài chính có thể suy yếu cùng chu kỳ

Sự giảm tốc trong nhu cầu không chỉ ảnh hưởng hoạt động nội địa. Các cuộc suy thoái thường đi kèm sự suy giảm thương mại quốc tế, trong đó xuất khẩu và đặc biệt là nhập khẩu có thể giảm mạnh khi nhu cầu và đầu tư yếu đi.

Thị trường tài chính cũng có thể chịu sức ép. Giá tài sản giảm và mức độ bất định tăng có thể làm doanh nghiệp và hộ gia đình thận trọng hơn. IMF ghi nhận suy thoái thường gắn với sự suy giảm giá nhà, giá cổ phiếu và tình trạng bất ổn trên thị trường tài chính.

Tuy nhiên, thị trường tài chính giảm giá không tự động đồng nghĩa với suy thoái. Giá tài sản có thể biến động nhanh hơn nền kinh tế thực. Chỉ báo này có ý nghĩa hơn khi được đặt cùng các bằng chứng về sản lượng, việc làm, thu nhập và hoạt động sản xuất.

Không thể xác định suy thoái chỉ bằng hai quý GDP âm

Một cách hiểu phổ biến là nền kinh tế chắc chắn suy thoái nếu GDP thực giảm hai quý liên tiếp. Quy tắc này hữu ích như một dấu hiệu nhận biết nhanh, nhưng không phải định nghĩa phổ quát.

BEA lưu ý rằng việc đồng nhất suy thoái với hai quý tăng trưởng GDP âm không phải một cách xác định chính thức tại Hoa Kỳ. NBER đánh giá nhiều chỉ báo theo tháng và quý, đặc biệt là việc làm, thu nhập và sản xuất công nghiệp bên cạnh GDP.

Điểm quan trọng nằm ở ba yếu tố: độ sâu, độ lan rộng và thời gian kéo dài của sự suy giảm. Theo NBER, mỗi yếu tố đều cần được đáp ứng ở một mức độ nhất định, dù mức suy giảm đặc biệt mạnh ở một chiều có thể phần nào bù cho tín hiệu yếu hơn ở chiều khác.

Vì vậy, cách đánh giá đáng tin cậy hơn là quan sát một cụm chỉ báo. Nếu sản lượng giảm đáng kể, việc làm suy yếu, thu nhập và doanh số đi xuống, sản xuất công nghiệp thu hẹp và tình trạng này lan rộng trong nhiều tháng, bằng chứng về suy thoái mạnh hơn nhiều so với việc chỉ nhìn vào một con số GDP.

Giai đoạn suy thoái kinh tế có đặc điểm cốt lõi là hoạt động kinh tế suy giảm đáng kể và trên diện rộng. Sản lượng đi xuống là biểu hiện trung tâm; thị trường lao động thường suy yếu và thất nghiệp tăng; tiêu dùng chịu sức ép nhưng thường giảm ít hơn đầu tư và sản xuất công nghiệp. Thu nhập, doanh số và thương mại cũng có thể giảm, trong khi thị trường tài chính thường trở nên bất ổn hơn.

Do các chỉ báo không nhất thiết thay đổi cùng thời điểm hoặc cùng mức độ, một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để mô tả toàn bộ giai đoạn suy thoái. Việc xem xét đồng thời sản lượng, việc làm, thu nhập, tiêu dùng và các chỉ báo hoạt động khác giúp phản ánh chính xác hơn mức độ sâu, phạm vi và thời gian của sự suy giảm kinh tế.