Lễ hội Katê ở Ninh Thuận

Phần lễ tập trung vào việc tưởng nhớ các vị thần, các vị vua được người Chăm tôn kính và ông bà tổ tiên. Phần hội diễn ra song song với âm nhạc, múa dân gian, trò chơi và những cuộc gặp gỡ giữa các thành viên trong cộng đồng. Vì vậy, các hoạt động của Katê vừa mang tính tín ngưỡng, vừa thể hiện rõ đời sống văn hóa của người Chăm tại Ninh Thuận.

Đón rước y trang từ người Raglai

Một ngày trước khi các nghi lễ chính tại đền tháp diễn ra, người Chăm tổ chức lễ đón rước y trang do người Raglai trao lại tại đền Pô Nưgar ở khu vực thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu.

Theo truyền thuyết được lưu truyền trong cộng đồng, người Raglai được xem là em út của người Chăm và đảm nhận việc giữ gìn y trang. Đến dịp Katê hằng năm, y trang được trao lại để phục vụ các nghi lễ tại đền tháp.

Hoạt động đón rước không chỉ có nghi thức trao nhận y trang mà còn có sự tham gia của người Raglai với những điệu múa dâng lên thần linh. Đây là bước chuẩn bị quan trọng trước khi lễ hội bước vào những nghi thức chính.

Các nghi lễ chính tại đền tháp Chăm

Vào ngày tiếp theo, lễ hội diễn ra tại những đền tháp Chăm, trong đó có tháp Pô Klong Garai và tháp Pô Rôme. Đây là nơi tập trung nhiều nghi lễ quan trọng nhất của Katê.

Lễ mở cửa tháp

Trước khi thực hiện các nghi lễ bên trong, vị cả sư và người trông coi tháp tiến hành lễ mở cửa tháp.

Sau nghi thức này, đoàn hành lễ gồm cả sư, bà bóng, thầy kéo đàn Kanhi cùng những người tham dự nghi lễ tiến vào bên trong tháp. Việc mở cửa đánh dấu thời điểm các nghi thức thờ cúng chính thức bắt đầu.

Lễ tắm tượng thần

Trong tháp, vị cả sư sử dụng nước thánh có pha trầm hương để tưới lên tượng thần. Nghi thức được thực hiện trong không khí trang nghiêm và mang ý nghĩa tâm linh đối với cộng đồng Chăm.

Những người tham gia nghi thức có thể thấm phần nước từ tượng để bôi lên đầu với mong muốn cầu sức khỏe, may mắn và những điều tốt đẹp.

Lễ mặc y trang cho tượng

Sau lễ tắm tượng là nghi thức mặc y trang. Những bộ y phục được chuẩn bị và khoác lên tượng theo từng bước, kết hợp với tiếng đàn và lời hát của thầy kéo đàn Kanhi.

Thầy kéo đàn Kanhi giữ nhịp cho nghi lễ. Những bài hát được trình bày trong quá trình mặc y trang gắn với tín ngưỡng và sự tưởng nhớ tổ tiên, tạo nên sự kết hợp giữa nghi thức thờ cúng với âm nhạc truyền thống.

Đại lễ và các điệu múa thiêng

Sau các nghi thức mở cửa tháp, tắm tượng và mặc y trang là phần đại lễ. Khi những điệu múa mang tính nghi lễ bên trong tháp kết thúc, không khí hội ở bên ngoài bắt đầu sôi động.

Tiếng trống Gi Năng và kèn Saranai vang lên cùng những điệu múa, làn điệu dân ca Chăm. Âm nhạc và múa dân gian vì thế trở thành một phần nổi bật của Katê, nối phần lễ trang nghiêm với phần hội cộng đồng.

Hoạt động Katê tại các làng Chăm

Sau khi các nghi lễ tại đền tháp kết thúc, không khí Katê tiếp tục được đưa về các làng Chăm. Quy mô tại làng nhỏ hơn tại đền tháp và nghi thức cũng đơn giản hơn, nhưng đây lại là nơi cộng đồng trực tiếp tham gia nhiều hoạt động sinh hoạt và vui chơi.

Tại làng Mỹ Nghiệp, người Chăm tổ chức lễ dâng cúng thần làng, tổ sư nghề dệt và tổ tiên. Mỹ Nghiệp vốn nổi tiếng với nghề dệt thủ công truyền thống nên hoạt động trong ngày Katê cũng gắn với nét văn hóa đặc trưng của làng.

Bên cạnh phần lễ, người dân còn tham gia nhiều hoạt động như:

• Thi dệt vải

• Thi đội nước

• Đá bóng

• Biểu diễn văn nghệ

• Múa và thưởng thức âm nhạc dân gian Chăm

Những hoạt động này tạo không gian gặp gỡ, vui chơi và trình diễn các nét văn hóa truyền thống sau phần nghi lễ tại đền tháp.

Lễ Katê trong từng gia đình và dòng họ

Từ đền tháp và làng, Katê tiếp tục trở về từng gia đình, dòng họ. Chủ lễ có thể là người trong gia đình hoặc người lớn tuổi trong tộc họ.

Vào dịp này, các thành viên cố gắng tụ họp đông đủ để tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong sự phù hộ cho gia đình, công việc và cuộc sống. Đây cũng là dịp để ông bà, cha mẹ nhắc nhở con cháu về lòng biết ơn và sự kính trọng đối với tổ tiên.

Không phải gia đình nào cũng nhất thiết tổ chức lễ riêng. Tùy điều kiện, một dòng họ có thể cử một gia đình đứng ra tổ chức. Các gia đình thường chuẩn bị bánh trái, đón họ hàng và bạn bè đến thăm hỏi, chúc nhau những điều tốt lành.

Âm nhạc, múa và không khí hội trong lễ Katê

Một trong những hoạt động nổi bật của lễ hội Katê là trình diễn nghệ thuật dân gian Chăm. Trong không gian lễ hội, tiếng trống Gi Năng, kèn Saranai và đàn Kanhi gắn với các nghi thức, lời hát và điệu múa.

Nếu đàn Kanhi giữ vai trò quan trọng trong một số nghi lễ bên trong tháp, thì trống Gi Năng, kèn Saranai cùng những điệu múa và dân ca lại góp phần tạo nên không khí sôi động bên ngoài.

Nhờ sự kết hợp giữa nghi lễ, âm nhạc, múa, trò chơi và sinh hoạt gia đình, Katê không chỉ diễn ra trong phạm vi đền tháp mà trở thành một chuỗi hoạt động cộng đồng nối tiếp nhau. Dù phần lễ chính thường tập trung trong ba ngày, không khí vui chơi và gặp gỡ của người Chăm có thể kéo dài hơn.

Các hoạt động đặc sắc của lễ hội Katê ở Ninh Thuận được hình thành từ sự kết hợp chặt chẽ giữa phần lễ và phần hội. Từ lễ đón rước y trang, mở cửa tháp, tắm và mặc y trang cho tượng, đại lễ đến múa hát, trò chơi ở làng và lễ cúng tổ tiên trong gia đình, mỗi hoạt động đều nằm trong dòng sinh hoạt văn hóa nối từ không gian linh thiêng của đền tháp đến đời sống cộng đồng. Chính chuỗi nghi lễ và hội vui ấy làm nên nét riêng nổi bật của Katê trong văn hóa Chăm.