Điện mặt trời phân bố chủ yếu ở đâu tại Việt Nam?

Nam Trung Bộ có lợi thế nổi bật về bức xạ mặt trời và mùa khô kéo dài. Tây Nguyên có không gian phát triển rộng, địa hình tương đối thoáng và tiềm năng kết hợp với nông nghiệp, hồ chứa. Đông Nam Bộ tuy không phải nơi có tài nguyên mặt trời cao nhất nhưng lại gần các trung tâm tiêu thụ điện và khu công nghiệp lớn.

Tuy nhiên, bản đồ phân bố điện mặt trời Việt Nam không còn được quyết định chỉ bởi số giờ nắng. Khả năng đấu nối, năng lực giải tỏa công suất, vị trí phụ tải, giá trị sử dụng đất, tỷ lệ điện tiêu thụ tại chỗ và khả năng kết hợp pin lưu trữ đang trở thành những điều kiện quan trọng hơn đối với các dự án mới.

Bản đồ phân bố điện mặt trời theo vùng và địa phương

Nam Trung Bộ: trung tâm điện mặt trời tập trung

Nam Trung Bộ là khu vực có mật độ dự án điện mặt trời tập trung nổi bật nhất Việt Nam. Trong vùng này, Ninh Thuận và Bình Thuận giữ vai trò trung tâm nhờ kết hợp được nhiều điều kiện thuận lợi: tài nguyên bức xạ tốt, mùa khô kéo dài, nhiều khu vực địa hình thoáng và quỹ đất từng được đánh giá phù hợp với các nhà máy quy mô lớn.

Dải ven biển Nam Trung Bộ có khí hậu khô hơn phần lớn các vùng khác. Lượng mây thấp trong nhiều tháng giúp bức xạ tới bề mặt mô-đun ổn định hơn, làm tăng sản lượng điện dự kiến trên mỗi kilowatt công suất lắp đặt. Dữ liệu Global Solar Atlas của Ngân hàng Thế giới thể hiện rõ sự phân hóa tài nguyên mặt trời giữa các vùng, trong đó khu vực Nam Trung Bộ thuộc nhóm có tiềm năng quang điện tốt của Việt Nam.

Ninh Thuận thường được gọi là “thủ phủ năng lượng tái tạo” vì từng thu hút đồng thời các dự án điện mặt trời và điện gió quy mô lớn. Bình Thuận cũng có hệ sinh thái năng lượng phát triển sớm, bao gồm nhiệt điện, điện gió, điện mặt trời mặt đất và điện mặt trời nổi.

Lợi thế của hai tỉnh không chỉ nằm ở nắng. Trong giai đoạn cơ chế giá điện hỗ trợ còn hiệu lực, nhà đầu tư có động lực đưa dự án vào vận hành thương mại trong thời gian ngắn. Nguồn điện vì thế tăng nhanh tại một số khu vực có sẵn quỹ đất và danh mục dự án.

Mặt trái của quá trình này là nguồn điện phát triển nhanh hơn lưới truyền tải. Khi nhiều nhà máy cùng phát công suất lớn vào giữa trưa, một số đường dây và trạm biến áp có thể không tiếp nhận được toàn bộ lượng điện. Vì vậy, Nam Trung Bộ vừa là khu vực có tiềm năng tự nhiên tốt, vừa là ví dụ điển hình cho rủi ro phát triển nguồn không đồng bộ với hạ tầng.

Tây Nguyên: không gian rộng nhưng xa phụ tải

Tây Nguyên là vùng có tiềm năng điện mặt trời đáng kể nhờ diện tích rộng, mật độ xây dựng thấp ở nhiều khu vực và mức bức xạ khá. Gia Lai, Đắk Lắk và Đắk Nông là các địa phương nổi bật hơn cả.

Gia Lai có nhiều khu vực cao nguyên tương đối bằng phẳng, không gian thoáng và khả năng phát triển đồng thời điện mặt trời với điện gió. Đắk Lắk và Đắk Nông có hệ thống hồ chứa, vùng sản xuất nông nghiệp và các cơ sở chế biến nông sản tạo ra nhiều hướng ứng dụng khác nhau.

Điện mặt trời tại Tây Nguyên có thể tồn tại dưới ba nhóm chính:

• Nhà máy điện mặt trời mặt đất

• Điện mặt trời mái nhà tại trang trại và nhà máy chế biến

• Điện mặt trời nổi tại hồ chứa đáp ứng điều kiện kỹ thuật, môi trường

Điểm mạnh của Tây Nguyên là khả năng gắn sản xuất điện với nhu cầu của các ngành cà phê, hồ tiêu, cao su, trái cây, kho lạnh và chế biến nông sản. Một hệ thống điện mặt trời phục vụ phụ tải bơm, sấy, làm lạnh hoặc vận hành dây chuyền ban ngày có thể tạo giá trị cao hơn dự án chỉ bán toàn bộ điện lên lưới.

Hạn chế quan trọng là khoảng cách đến các trung tâm tiêu thụ lớn. Nguồn điện được sản xuất ở cao nguyên có thể phải truyền qua các tuyến đường dây dài trước khi đến Đông Nam Bộ hoặc duyên hải miền Trung. Nếu lưới điện liên vùng không được nâng cấp đồng bộ, lợi thế về đất và bức xạ không đủ bảo đảm hiệu quả dự án.

Tây Nguyên cũng đối mặt với câu hỏi về mục đích sử dụng đất. Đất trồng cây lâu năm, đất rừng, đất sản xuất và đất có giá trị sinh kế không thể được xem đơn giản là mặt bằng trống. Mô hình điện mặt trời kết hợp nông nghiệp chỉ có ý nghĩa khi hoạt động nông nghiệp vẫn được duy trì thực chất và có hiệu quả.

Đông Nam Bộ: lợi thế lớn nhất nằm ở phụ tải

Tây Ninh và Bình Phước là hai địa phương tiêu biểu của điện mặt trời tại Đông Nam Bộ. Tây Ninh từng phát triển nhiều dự án mặt đất và dự án gần khu vực hồ Dầu Tiếng. Bình Phước có quỹ đất tương đối lớn, nhiều khu công nghiệp và vị trí kết nối với vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Đông Nam Bộ không nhất thiết có bức xạ cao bằng vùng khô hạn Nam Trung Bộ. Bù lại, khu vực này gần Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu và các cụm công nghiệp có nhu cầu điện lớn.

Khoảng cách ngắn hơn giữa nơi sản xuất và nơi tiêu thụ có thể giúp:

• Giảm yêu cầu truyền tải điện đường dài

• Tăng khả năng sử dụng điện tại chỗ

• Hạn chế một phần tổn thất truyền tải

• Thuận lợi triển khai điện mặt trời mái nhà công nghiệp

• Kết hợp điện mặt trời với hệ thống quản lý năng lượng và pin lưu trữ

Quỹ đất tại Đông Nam Bộ đang chịu áp lực ngày càng lớn từ công nghiệp, đô thị, logistics, nông nghiệp và hạ tầng giao thông. Vì vậy, tiềm năng tương lai của vùng có xu hướng chuyển từ các trang trại điện mặt trời mặt đất sang mái nhà xưởng, kho vận, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe và công trình sản xuất.

Các vùng còn lại không phải không có tiềm năng

Bắc Trung Bộ, miền Bắc và Đồng bằng sông Cửu Long có ít dự án điện mặt trời tập trung hơn nhưng vẫn sở hữu các phân khúc phát triển phù hợp.

Bắc Trung Bộ có một số khu vực bức xạ khá và đang hình thành thêm khu kinh tế, khu công nghiệp. Tuy nhiên, dự án phải tính đến bão, mưa lớn, gió giật, ngập lụt và yêu cầu kết cấu.

Miền Bắc có mùa đông nhiều mây, mưa phùn và bức xạ theo mùa biến động mạnh hơn. Điều kiện này làm sản lượng điện trên mỗi kilowatt lắp đặt thường thấp hơn Nam Trung Bộ. Dù vậy, nhu cầu điện lớn và mật độ cơ sở công nghiệp cao tạo cơ hội cho điện mặt trời mái nhà tự sử dụng.

Đồng bằng sông Cửu Long có nhu cầu điện cho nuôi trồng thủy sản, bơm nước, chế biến, kho lạnh và sản xuất nông nghiệp. Hệ thống tại đây phải được thiết kế phù hợp với nền đất yếu, độ ẩm cao, môi trường ăn mòn, nguy cơ ngập và gió mạnh.

Những yếu tố quyết định sự phân bố điện mặt trời Việt Nam

Bức xạ quan trọng hơn cảm giác “trời nóng”

Điện mặt trời quang điện hoạt động bằng cách chuyển đổi bức xạ mặt trời thành điện năng. Vì vậy, yếu tố cần quan tâm là lượng năng lượng mặt trời đến bề mặt tấm pin, không phải cảm giác nhiệt độ không khí cao hay thấp.

Chỉ số thường được sử dụng để đánh giá tài nguyên là GHI, viết tắt của Global Horizontal Irradiation. GHI biểu thị tổng bức xạ mặt trời nhận được trên một bề mặt nằm ngang trong một khoảng thời gian.

Bên cạnh GHI, nhà đầu tư còn quan tâm đến sản lượng quang điện riêng, thường biểu thị bằng kWh/kWp/năm. Chỉ số này cho biết một kilowatt-peak công suất lắp đặt có thể tạo ra bao nhiêu kilowatt-giờ điện trong một năm tại điều kiện mô phỏng cụ thể.

Khu vực có GHI và sản lượng riêng cao thường cần ít công suất lắp đặt hơn để tạo cùng một lượng điện. Tuy nhiên, kết quả thực tế còn phụ thuộc vào hướng và độ nghiêng tấm pin, nhiệt độ tế bào, bóng che, bụi bẩn, hiệu suất biến tần và chất lượng vận hành.

Nắng mạnh nhưng nhiệt độ mô-đun quá cao cũng gây tổn thất. Công suất danh định của tấm pin thường được xác định ở điều kiện thử nghiệm tiêu chuẩn, trong đó nhiệt độ tế bào khoảng 25°C. Khi nhiệt độ tế bào tăng, hiệu suất chuyển đổi thường giảm theo hệ số nhiệt của mô-đun.

Do đó, phát biểu “càng nóng thì pin càng phát nhiều điện” là không chính xác. Khu vực tốt là nơi nhận được nhiều bức xạ và hệ thống có thể kiểm soát hợp lý tổn thất do nhiệt, bụi, che bóng và thiết bị.

Quỹ đất phải phù hợp cả kỹ thuật lẫn pháp lý

Nhà máy điện mặt trời mặt đất cần diện tích lớn để bố trí mô-đun, đường nội bộ, trạm biến áp, hệ thống thoát nước, hàng rào, vùng an toàn và hạ tầng vận hành.

Mức sử dụng đất thay đổi theo công nghệ mô-đun, hệ giá đỡ, khoảng cách giữa các dãy pin, địa hình và yêu cầu chống che bóng. Không thể dùng một định mức diện tích duy nhất cho mọi dự án.

Một vị trí được xem là phù hợp cần đồng thời đáp ứng:

• Độ dốc và nền đất cho phép thi công

• Không bị che bóng nghiêm trọng

• Có đường tiếp cận vận chuyển thiết bị

• Có phương án thoát nước và chống xói mòn

• Phù hợp quy hoạch và mục đích sử dụng đất

• Không xung đột nghiêm trọng với sinh kế và hệ sinh thái

• Có khả năng hoàn trả hoặc chuyển đổi mặt bằng cuối vòng đời dự án

Khái niệm “đất trống” dễ gây hiểu nhầm. Nhiều khu vực nhìn ít được khai thác vẫn có thể là đất rừng, đất chăn thả, hành lang đa dạng sinh học, đất cộng đồng hoặc vùng có vai trò giữ nước.

Vì vậy, quỹ đất rộng chỉ là điều kiện ban đầu. Hiệu quả kinh tế không thể tách rời chi phí giải phóng mặt bằng, thủ tục pháp lý, tác động môi trường và giá trị sử dụng thay thế của đất.

Khả năng đấu nối quyết định điện có được đưa lên lưới hay không

Một dự án có thể sở hữu tài nguyên mặt trời rất tốt nhưng không tạo ra doanh thu như kỳ vọng nếu lưới điện không thể tiếp nhận toàn bộ công suất.

Khả năng đấu nối phụ thuộc vào:

• Công suất còn lại của trạm biến áp

• Khả năng tải của đường dây

• Cấu trúc lưới khu vực

• Chế độ vận hành trong từng thời điểm

• Tiến độ các công trình truyền tải mới

• Sự xuất hiện của các nguồn điện khác cùng đấu nối

Điện mặt trời có đặc điểm phát đồng thời theo thời tiết. Khi nhiều nhà máy nằm trong cùng vùng, công suất của chúng thường cùng tăng vào buổi sáng, đạt mức cao quanh giữa ngày và cùng giảm về chiều.

Nếu tổng công suất nguồn vượt khả năng truyền tải hoặc nhu cầu của hệ thống tại thời điểm đó, đơn vị vận hành có thể phải hạn chế một phần công suất phát để bảo đảm an toàn.

Bài học từ giai đoạn phát triển nhanh tại Ninh Thuận và Bình Thuận cho thấy việc xây dựng nhà máy thường nhanh hơn xây đường dây truyền tải. Một dự án mặt trời có thể thi công trong thời gian tương đối ngắn, trong khi công trình lưới phải trải qua quy hoạch, đầu tư, giải phóng mặt bằng và xây dựng kéo dài.

Phụ tải quyết định giá trị của điện được tạo ra

Một kilowatt-giờ điện không phải lúc nào cũng có cùng giá trị đối với hệ thống và người sử dụng. Giá trị phụ thuộc vào điện được tạo ra ở đâu, lúc nào và có được tiêu thụ ngay hay không.

Đối với nhà máy tập trung, điện cần được truyền lên lưới và bán theo cơ chế đã được phê duyệt. Đối với hệ thống tự sản xuất, tự tiêu thụ, điện có thể được dùng trực tiếp để thay thế lượng điện đang mua từ lưới.

Đây là lý do Đông Nam Bộ và các tỉnh công nghiệp miền Bắc có thể trở nên hấp dẫn dù bức xạ không cao nhất. Một nhà xưởng vận hành máy móc, điều hòa, bơm, quạt và dây chuyền vào ban ngày có đường phụ tải tương đối phù hợp với thời gian phát của điện mặt trời.

Nghị định 135/2024/NĐ-CP đã thiết lập cơ chế, chính sách khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Điều này củng cố xu hướng đặt nguồn điện gần nơi sử dụng, thay vì chỉ tập trung dự án tại các vùng có tài nguyên nắng tốt.

So sánh tiềm năng điện mặt trời giữa các vùng

Nam Trung Bộ có tài nguyên tốt nhưng áp lực lưới cao

Nam Trung Bộ phù hợp với các dự án cần sản lượng cao trên mỗi đơn vị công suất. Mùa khô dài và lượng mây thấp tạo điều kiện thuận lợi cho dự báo sản lượng.

Tuy nhiên, mức độ tập trung nguồn điện cao làm tăng áp lực lên trạm biến áp và đường dây. Những dự án mới phải đánh giá kỹ khả năng giải tỏa công suất, tiến độ lưới và yêu cầu lưu trữ.

Đây không còn là khu vực có thể lựa chọn chỉ bằng tiêu chí “nhiều nắng và có đất”. Giá trị của dự án phụ thuộc vào khả năng đưa điện tới phụ tải hoặc dịch chuyển sản lượng sang khung giờ phù hợp hơn.

Tây Nguyên có dư địa phát triển nhưng cần bảo vệ đất sản xuất

Tây Nguyên có lợi thế về không gian, địa hình và khả năng kết hợp với nông nghiệp. Điện mặt trời mái nhà tại cơ sở chế biến có thể khai thác cả tài nguyên nắng lẫn nhu cầu điện tại chỗ.

Hạn chế của vùng là khoảng cách truyền tải, tính nhạy cảm của đất nông nghiệp và yêu cầu bảo vệ rừng, nguồn nước.

Những dự án phù hợp nhất thường là dự án có phụ tải rõ ràng, không chiếm dụng đất sản xuất có giá trị cao và không phụ thuộc hoàn toàn vào một điểm đấu nối xa.

Đông Nam Bộ tạo giá trị nhờ sử dụng điện tại chỗ

Đông Nam Bộ có mật độ khu công nghiệp, kho vận và cơ sở sản xuất lớn. Đây là môi trường thuận lợi để phát triển điện mặt trời mái nhà tự tiêu thụ.

Giá đất cao và cạnh tranh không gian khiến nhà máy mặt đất ít hấp dẫn hơn trước. Ngược lại, mái nhà xưởng vốn đã tồn tại có thể được khai thác mà không cần mở rộng đáng kể diện tích chiếm đất.

Điểm cần kiểm tra là tuổi thọ mái, tải trọng, chống thấm, phòng cháy, công suất máy biến áp và biểu đồ phụ tải thực tế.

Miền Bắc phù hợp với mô hình phân tán hơn nhà máy mặt đất

Miền Bắc có tài nguyên mặt trời thấp hơn Nam Trung Bộ, đặc biệt trong mùa đông. Điều này ảnh hưởng tới sản lượng năm và tính ổn định theo mùa.

Bù lại, miền Bắc có nhu cầu điện lớn, nhiều khu công nghiệp và phụ tải ban ngày cao. Điện mặt trời mái nhà có thể tạo giá trị khi được thiết kế theo tỷ lệ điện tự dùng thay vì cố gắng lắp tối đa diện tích.

Thực tế Hà Nội đã đạt hơn 102 MWp điện mặt trời mái nhà trong năm 2024, cho thấy tài nguyên thấp hơn không đồng nghĩa với việc mô hình mái nhà không thể phát triển.

Đồng bằng sông Cửu Long có nhu cầu đặc thù

Đồng bằng sông Cửu Long phù hợp với điện mặt trời tại trang trại, kho lạnh, cơ sở chế biến thủy sản, trạm bơm và hệ thống xử lý nước.

Các điều kiện bất lợi gồm độ ẩm, ăn mòn, nền đất yếu, ngập và môi trường gần biển. Chi phí kết cấu, bảo vệ thiết bị và bảo dưỡng có thể cao hơn dự án ở điều kiện khô ráo.

Do đó, tiềm năng của vùng phải được đánh giá theo nhu cầu ứng dụng cụ thể, không chỉ qua bản đồ bức xạ.

Vì sao nơi nhiều nắng chưa chắc đầu tư hiệu quả?

Công suất lắp đặt không phải sản lượng điện

Công suất lắp đặt của hệ thống thường được biểu thị bằng kWp hoặc MWp. Đây là công suất đỉnh danh định của dàn pin trong điều kiện thử nghiệm tiêu chuẩn.

Sản lượng điện được biểu thị bằng kWh hoặc MWh, phản ánh lượng điện tạo ra trong một khoảng thời gian.

Một hệ thống 1 MWp không phát liên tục 1 MW trong suốt ngày. Công suất thay đổi theo bức xạ, nhiệt độ, mây, bóng che, tình trạng thiết bị và thời điểm.

Sản lượng năm có thể ước tính sơ bộ bằng công thức:

Sản lượng dự kiến = Công suất lắp đặt × Sản lượng riêng của địa điểm

Ví dụ, nếu một địa điểm có sản lượng riêng mô phỏng 1.450 kWh/kWp/năm, hệ thống 100 kWp có thể tạo khoảng 145.000 kWh mỗi năm trước khi hiệu chỉnh các điều kiện cụ thể.

Đây chỉ là kết quả mô phỏng. Sản lượng thực tế còn phải trừ tổn thất biến tần, dây dẫn, máy biến áp, nhiệt độ, bụi bẩn, sai lệch mô-đun, thời gian dừng và suy giảm công suất.

Sản lượng kỹ thuật không phải sản lượng thương mại

Sản lượng kỹ thuật là lượng điện hệ thống có khả năng tạo ra theo điều kiện bức xạ và thiết bị. Sản lượng thương mại là lượng điện thực tế được sử dụng hoặc được bên mua chấp nhận.

Nếu nhà máy bị hạn chế phát do quá tải lưới, điện có thể không được đưa lên hệ thống dù tấm pin đủ khả năng sản xuất.

Khoảng cách giữa hai loại sản lượng này ảnh hưởng trực tiếp đến:

• Doanh thu

• Khả năng trả nợ

• Hệ số sử dụng công suất

• Thời gian hoàn vốn

• Tỷ suất sinh lời

• Giá trị tài sản dự án

Vì vậy, đánh giá đầu tư phải sử dụng kịch bản sản lượng được bán hoặc sử dụng thực tế, không chỉ lấy sản lượng lý thuyết từ phần mềm mô phỏng.

Điện mặt trời có thể dư vào trưa nhưng thiếu vào tối

Điện mặt trời tạo công suất cao nhất vào thời gian có bức xạ mạnh. Trong khi đó, nhu cầu điện của hệ thống có thể tiếp tục tăng hoặc duy trì ở mức cao vào chiều tối, khi sản lượng mặt trời giảm nhanh.

Sự lệch pha này tạo ra hai bài toán:

• Hấp thụ lượng điện lớn vào giữa ngày

• Bù công suất bị mất khi mặt trời lặn

Hệ thống điện vì thế cần nguồn linh hoạt, khả năng điều chỉnh phụ tải, thủy điện tích năng, pin lưu trữ và lưới truyền tải đủ mạnh.

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh được phê duyệt tháng 4/2025 định hướng phát triển khoảng 10.000–16.300 MW pin lưu trữ vào năm 2030. Pin được bố trí gần nguồn điện gió, điện mặt trời hoặc tại các trung tâm phụ tải để hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo.

Pin lưu trữ không tự động làm dự án hiệu quả

Pin có thể hấp thụ điện dư, cấp điện khi phụ tải tăng, giảm biến động công suất và tăng tỷ lệ điện tự dùng. Tuy nhiên, hệ thống lưu trữ làm tăng vốn đầu tư và có vòng đời riêng.

Dung lượng pin phải được tính toán theo:

• Biểu đồ phát điện

• Biểu đồ phụ tải

• Mức công suất cần dịch chuyển

• Số chu kỳ vận hành

• Chi phí điện theo thời gian

• Mục tiêu dự phòng

• Khả năng tham gia dịch vụ hệ thống

• Yêu cầu an toàn và phòng cháy

Lắp pin quá nhỏ có thể không giải quyết được lượng điện dư. Lắp quá lớn có thể khiến tài sản bị sử dụng không hết công suất và kéo dài thời gian hoàn vốn.

Miền Bắc có phù hợp để lắp điện mặt trời không?

Hạn chế lớn nhất là tính mùa vụ

Miền Bắc có sự chênh lệch đáng kể giữa mùa hè và mùa đông. Các tháng mùa đông thường xuất hiện nhiều ngày mây, sương mù hoặc mưa phùn, làm sản lượng điện giảm.

Nhà đầu tư không nên dùng sản lượng trung bình của Ninh Thuận, Bình Thuận hoặc Tây Ninh để dự báo cho Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh hay Quảng Ninh.

Mô hình sản lượng phải được xây dựng theo dữ liệu địa điểm và thể hiện kết quả từng tháng. Điều này giúp doanh nghiệp nhìn thấy giai đoạn hệ thống tạo ít điện nhất, thay vì chỉ dựa vào tổng sản lượng năm.

Đối với nhà máy mặt đất, miền Bắc còn gặp hạn chế về mật độ dân cư, giá trị đất nông nghiệp, cạnh tranh sử dụng đất và rủi ro thời tiết.

Mái nhà công nghiệp vẫn có tiềm năng tốt

Nhà máy tại miền Bắc thường có phụ tải lớn từ dây chuyền, điều hòa, khí nén, bơm, quạt và xử lý môi trường. Phần lớn thiết bị hoạt động vào ban ngày, tương đối phù hợp với đường phát điện mặt trời.

Hệ thống tạo ra ít điện hơn Nam Trung Bộ không đồng nghĩa với hiệu quả tài chính luôn thấp hơn. Nếu gần như toàn bộ sản lượng được dùng tại chỗ, giá trị tiết kiệm có thể tốt hơn hệ thống ở vùng nhiều nắng nhưng thường xuyên phát dư.

Các ngành có tiềm năng gồm:

• Điện tử và linh kiện

• Cơ khí

• Dệt may

• Thực phẩm

• Logistics

• Kho lạnh

• Trung tâm thương mại

• Văn phòng và trường học

Hộ gia đình cần xem xét thời điểm sử dụng điện

Hộ gia đình thường tiêu thụ điện cao vào sáng sớm và buổi tối. Trong khi đó, điện mặt trời phát chủ yếu từ sáng đến chiều.

Nếu ban ngày nhà không có người và ít thiết bị hoạt động, tỷ lệ điện tự dùng có thể thấp. Hệ thống quá lớn sẽ tạo nhiều điện dư nhưng không chắc đem lại giá trị tương xứng.

Những hộ phù hợp hơn thường có:

• Điều hòa hoạt động ban ngày

• Kinh doanh tại nhà

• Bơm nước hoặc thiết bị điện sử dụng thường xuyên

• Xe điện cần sạc

• Người làm việc tại nhà

• Pin lưu trữ được tính toán phù hợp

Công suất lắp đặt nên dựa trên đường phụ tải thay vì chỉ dựa vào diện tích mái.

Điều kiện mái quan trọng không kém bức xạ

Trước khi lắp đặt, cần kiểm tra:

• Khả năng chịu tải của kết cấu

• Tuổi thọ còn lại của mái

• Hiện trạng chống thấm

• Hướng và độ nghiêng

• Bóng che từ công trình, cây xanh

• Hành lang bảo trì

• Hệ thống tiếp địa và chống sét

• Yêu cầu phòng cháy

• Vị trí biến tần

• Khả năng đấu nối vào tủ điện

Nếu mái dự kiến phải thay trong vài năm tới, việc lắp ngay có thể làm phát sinh chi phí tháo dỡ và lắp lại toàn bộ hệ thống.

Xu hướng phân bố điện mặt trời đến năm 2030

Nguồn điện sẽ dịch chuyển gần phụ tải

Giai đoạn đầu, điện mặt trời tập trung vào nơi có bức xạ cao và quỹ đất lớn. Trong giai đoạn tiếp theo, các dự án có xu hướng tiến gần hơn tới khu công nghiệp, nhà xưởng, đô thị và trung tâm tiêu thụ.

Sự dịch chuyển này giúp giảm phụ thuộc vào truyền tải đường dài và tăng tỷ lệ sử dụng điện tại chỗ.

Những địa phương như Bình Dương, Đồng Nai, Long An, Hải Phòng, Bắc Ninh, Quảng Ninh hoặc Hà Nội có thể không dẫn đầu về tài nguyên mặt trời nhưng vẫn là thị trường quan trọng của điện mặt trời mái nhà.

Điện mặt trời mái nhà sẽ phân bố rộng hơn nhà máy tập trung

Nhà máy mặt đất phụ thuộc vào quỹ đất, quy hoạch nguồn, lưới và điểm đấu nối. Điện mặt trời mái nhà tận dụng công trình có sẵn và có thể được triển khai phân tán tại nhiều địa phương.

Điều này làm bản đồ điện mặt trời tương lai bớt tập trung vào một số tỉnh Nam Trung Bộ.

Đến cuối năm 2025, nguồn năng lượng tái tạo gồm điện gió, điện mặt trời và sinh khối đạt khoảng 24.453 MW, chiếm 27,9% tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống theo số liệu EVN công bố.

Sự tăng trưởng tiếp theo không chỉ được đo bằng số MW lắp mới, mà còn bằng khả năng tích hợp nguồn điện vào vận hành an toàn, ổn định.

Điện mặt trời sẽ gắn với pin và quản lý năng lượng

Pin lưu trữ có thể dịch chuyển một phần điện từ giữa trưa sang chiều tối. Hệ thống quản lý năng lượng giúp điều phối pin, điện mặt trời, lưới và phụ tải.

Tại nhà máy, giải pháp có thể ưu tiên:

• Hạn chế công suất mua từ lưới vào giờ cao điểm

• Tăng tỷ lệ điện mặt trời tự dùng

• Cấp điện dự phòng cho tải quan trọng

• Điều khiển trạm sạc xe điện

• Tối ưu vận hành máy lạnh và kho lạnh

Xu hướng này biến điện mặt trời từ một hệ thống phát điện độc lập thành một phần của hạ tầng năng lượng tại chỗ.

Quy hoạch nguồn phải đồng bộ với lưới

Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt ra quy mô phát triển nguồn điện và lưu trữ lớn tới năm 2030. Nhưng công suất quy hoạch không đồng nghĩa mọi dự án đề xuất đều có thể được triển khai.

Mỗi dự án còn phải đáp ứng:

• Danh mục và tiến độ được phê duyệt

• Điều kiện đất đai

• Yêu cầu môi trường

• Khả năng đấu nối

• Phương án truyền tải

• Hiệu quả kinh tế

• Khả năng vận hành trong hệ thống

Do đó, sự phân bố điện mặt trời trong tương lai có thể cân bằng hơn về địa lý nhưng chọn lọc hơn về chất lượng dự án.

Loại hình điện mặt trời phù hợp với từng vùng

Nam Trung Bộ

Nam Trung Bộ phù hợp với nhà máy điện mặt trời có phương án đấu nối rõ ràng, hệ thống kết hợp lưu trữ, điện mặt trời nổi tại vị trí thích hợp và mái nhà tại các cơ sở sản xuất.

Dự án mới không nên chỉ dựa vào lợi thế bức xạ. Nhà đầu tư cần kiểm tra công suất giải tỏa, mức độ tập trung nguồn trong khu vực và tiến độ công trình lưới liên quan.

Tây Nguyên

Tây Nguyên phù hợp với điện mặt trời mái nhà tại cơ sở chế biến nông sản, hệ thống phục vụ tưới và kho lạnh, điện mặt trời nổi và mô hình nông nghiệp kết hợp được thiết kế đúng bản chất.

Cần tránh sử dụng đất rừng, đất sản xuất có giá trị cao hoặc phát triển dự án xa điểm đấu nối mà không đánh giá đầy đủ chi phí lưới.

Đông Nam Bộ

Đông Nam Bộ phù hợp nhất với điện mặt trời mái nhà nhà xưởng, kho vận, trung tâm thương mại, bãi đỗ xe và hệ thống kết hợp pin lưu trữ.

Lợi thế chủ yếu đến từ phụ tải công nghiệp lớn và khả năng tiêu thụ điện trực tiếp.

Miền Bắc

Miền Bắc phù hợp với hệ thống mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ tại nhà máy, công trình thương mại, trường học, bệnh viện và hộ có phụ tải ban ngày.

Hệ thống cần được mô phỏng theo mùa và không nên lấy định mức sản lượng của miền Trung làm giả định đầu tư.

Đồng bằng sông Cửu Long

Khu vực này phù hợp với hệ thống tại trang trại, kho lạnh, cơ sở chế biến thủy sản, trạm bơm và công trình nông nghiệp.

Thiết kế phải tăng khả năng chống ẩm, ăn mòn, ngập và gió mạnh, đồng thời kiểm tra kỹ tải trọng công trình.

Doanh nghiệp và hộ gia đình cần đánh giá gì trước khi lắp đặt?

Phân tích phụ tải trước khi chọn công suất

Dữ liệu tốt nhất để thiết kế hệ thống là biểu đồ phụ tải theo thời gian, không phải chỉ một hóa đơn điện.

Tổng điện năng trên hóa đơn cho biết lượng điện sử dụng trong tháng nhưng không thể hiện điện được dùng vào giờ nào. Hai doanh nghiệp có cùng mức tiêu thụ hàng tháng có thể cần hai quy mô điện mặt trời hoàn toàn khác nhau.

Nên thu thập dữ liệu phụ tải theo chu kỳ 15 hoặc 30 phút trong nhiều tháng để xác định:

• Phụ tải nền

• Mức tiêu thụ giữa trưa

• Công suất cực đại

• Chênh lệch ngày làm việc và cuối tuần

• Biến động theo mùa

• Khả năng tăng hoặc giảm sản xuất

Công suất phù hợp thường là công suất giúp tối ưu tỷ lệ tự dùng và dòng tiền, không phải công suất lớn nhất có thể đặt lên mái.

Kiểm tra sản lượng theo đúng địa điểm

Phần mềm mô phỏng phải sử dụng dữ liệu bức xạ của địa điểm, thông số thiết bị, hướng mái, góc nghiêng, nhiệt độ và tổn thất dự kiến.

Kết quả cần thể hiện:

• Sản lượng từng tháng

• Sản lượng riêng kWh/kWp/năm

• Tổn thất do nhiệt

• Tổn thất do bóng che

• Tổn thất hệ thống

• Suy giảm công suất theo thời gian

• Tỷ lệ điện tự dùng

• Lượng điện dư

Không nên chấp nhận một cam kết sản lượng chỉ dựa trên số giờ nắng chung của tỉnh.

Đánh giá kết cấu và tuổi thọ công trình

Hệ thống điện mặt trời thường được kỳ vọng vận hành trong thời gian dài. Mái nhà phải đủ khả năng duy trì trong vòng đời tương ứng hoặc có kế hoạch thay mái rõ ràng.

Báo cáo kết cấu cần xem xét tải trọng tĩnh, tải gió, liên kết, độ võng và tình trạng ăn mòn. Với nhà xưởng cũ, đánh giá bằng quan sát trực quan là chưa đủ.

Vị trí tấm pin cũng phải bảo đảm lối đi, khoảng cách mép mái, khu vực thoát nước và khả năng tiếp cận khi xảy ra sự cố.

Tính hiệu quả bằng dòng tiền thực tế

Phân tích tài chính cần bao gồm:

• Tổng chi phí đầu tư

• Chi phí vận hành và vệ sinh

• Bảo hiểm

• Chi phí thay biến tần

• Chi phí pin lưu trữ nếu có

• Sản lượng suy giảm theo thời gian

• Tỷ lệ điện tự dùng

• Giá trị điện tiết kiệm

• Chi phí vốn

• Thuế và chi phí pháp lý

• Kịch bản phụ tải thay đổi

Thời gian hoàn vốn đơn giản có thể giúp tham khảo nhưng không phản ánh đầy đủ giá trị tiền theo thời gian. Dự án quy mô lớn nên được đánh giá thêm bằng dòng tiền chiết khấu, giá trị hiện tại ròng và tỷ suất hoàn vốn nội bộ.

Không bỏ qua vận hành và an toàn

Sản lượng của hệ thống không chỉ phụ thuộc thiết kế ban đầu. Vệ sinh, kiểm tra nhiệt, giám sát biến tần, xử lý điểm nóng và phát hiện suy giảm bất thường có ảnh hưởng đáng kể đến kết quả vận hành.

Hệ thống cần có:

• Giám sát sản lượng theo chuỗi hoặc biến tần

• Cảnh báo lỗi

• Kế hoạch vệ sinh theo mức bụi

• Kiểm tra đầu nối và tủ điện

• Kiểm tra nhiệt bằng thiết bị phù hợp

• Quy trình cô lập nguồn điện

• Hồ sơ phòng cháy và cứu nạn

• Kế hoạch thay thế thiết bị

Một dự án có thiết bị tốt nhưng vận hành kém vẫn có thể tạo sản lượng thấp và phát sinh rủi ro an toàn.

Những hiểu lầm phổ biến về phân bố điện mặt trời

Tỉnh có nhiều dự án nhất luôn là nơi đầu tư tốt nhất

Không chính xác. Số lượng dự án phản ánh điều kiện và chính sách trong một giai đoạn nhất định. Khu vực đã có nhiều nguồn điện cũng có thể đối mặt với hạn chế lưới, khan hiếm quỹ đất hoặc mức độ cạnh tranh cao.

Địa điểm đầu tư tốt phải được đánh giá bằng điều kiện hiện tại và triển vọng vận hành thực tế.

Bức xạ cao có thể bù mọi hạn chế khác

Bức xạ cao làm tăng sản lượng tiềm năng nhưng không thể bù cho việc không có điểm đấu nối, thường xuyên bị cắt giảm công suất hoặc sử dụng đất không phù hợp.

Một địa điểm có tài nguyên thấp hơn nhưng tiêu thụ toàn bộ điện tại chỗ có thể tạo giá trị tài chính tốt hơn.

Lắp càng nhiều tấm pin càng tiết kiệm

Công suất quá lớn so với phụ tải có thể làm tăng lượng điện dư. Nếu điện dư không được sử dụng, lưu trữ hoặc xử lý theo cơ chế phù hợp, phần công suất bổ sung có thể kéo dài thời gian hoàn vốn.

Thiết kế cần tối ưu theo phụ tải thay vì tối đa hóa số lượng tấm pin.

Miền Bắc không thể khai thác điện mặt trời

Miền Bắc có bức xạ thấp hơn và tính mùa vụ cao hơn, nhưng vẫn có tiềm năng đáng kể cho mái nhà công nghiệp và công trình có phụ tải ban ngày.

Điều cần thay đổi là cách thiết kế và kỳ vọng sản lượng, không phải loại bỏ hoàn toàn giải pháp điện mặt trời.

Điện mặt trời không cần bảo dưỡng vì không có bộ phận chuyển động

Tấm pin có ít bộ phận chuyển động nhưng toàn hệ thống vẫn gồm đầu nối, dây dẫn, biến tần, tủ điện, giá đỡ, hệ thống giám sát và thiết bị bảo vệ.

Bụi, ăn mòn, nước, nhiệt, động vật và lỗi thi công có thể làm giảm sản lượng hoặc gây sự cố. Bảo dưỡng định kỳ vẫn là yêu cầu cần thiết.

Điện mặt trời tại Việt Nam hiện phân bố mạnh nhất ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Nam Trung Bộ dẫn đầu về tài nguyên mặt trời và mật độ nhà máy; Tây Nguyên có lợi thế về không gian cùng khả năng kết hợp với nông nghiệp; Đông Nam Bộ nổi bật nhờ gần các trung tâm tiêu thụ điện.

Tuy nhiên, nơi có nhiều nắng nhất chưa chắc là nơi đầu tư hiệu quả nhất. Giá trị của một dự án còn phụ thuộc khả năng đấu nối, sản lượng được sử dụng hoặc bán thực tế, điều kiện đất đai, phụ tải và chi phí lưu trữ.

Xu hướng đến năm 2030 là điện mặt trời sẽ phân bố rộng hơn quanh các khu công nghiệp, nhà xưởng, công trình thương mại và trung tâm phụ tải. Nhà máy tập trung vẫn có vai trò quan trọng nhưng phải phát triển đồng bộ với đường dây, trạm biến áp, nguồn linh hoạt và pin lưu trữ.

Đối với doanh nghiệp và hộ gia đình, câu hỏi quan trọng không chỉ là “khu vực này có nhiều nắng hay không”, mà còn là hệ thống tạo điện vào thời điểm nào, bao nhiêu điện được sử dụng tại chỗ và công trình có đáp ứng đầy đủ điều kiện kỹ thuật, tài chính, pháp lý hay không.