Cảm cúm là gì?

Vậy dấu hiệu cảm cúm xuất hiện như thế nào? Làm sao để phân biệt với cảm lạnh? Khi nào chỉ cần nghỉ ngơi tại nhà và khi nào cần đến bệnh viện? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu toàn diện từ cơ chế gây bệnh, diễn tiến triệu chứng đến cách nhận biết các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm theo góc nhìn y khoa và thực hành lâm sàng.

Cảm cúm là bệnh gì?

Cảm cúm

Cảm cúm (Influenza) là bệnh nhiễm trùng cấp tính của đường hô hấp do virus cúm gây ra. Khác với cảm lạnh thông thường – vốn có thể do hàng trăm loại virus khác nhau như Rhinovirus hoặc Adenovirus – cảm cúm chủ yếu do virus cúm A, B và hiếm hơn là cúm C.

Trong đó:

• Virus cúm A là nguyên nhân gây phần lớn các đợt cúm mùa và các đại dịch cúm trên thế giới nhờ khả năng biến đổi gene rất nhanh.
• Virus cúm B chỉ lưu hành ở người, ít biến đổi hơn nhưng vẫn có thể gây các đợt dịch theo mùa.
• Virus cúm C thường gây triệu chứng nhẹ và ít gặp hơn.

Điểm khác biệt quan trọng là virus cúm không chỉ gây viêm ở mũi hay họng mà còn tạo ra phản ứng viêm toàn thân. Đây chính là lý do người mắc cúm thường cảm thấy sốt cao, đau nhức toàn thân và kiệt sức – những biểu hiện hiếm gặp ở cảm lạnh thông thường.

Virus cúm xâm nhập cơ thể như thế nào?

Virus cúm lây truyền chủ yếu thông qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh:

• Ho
• Hắt hơi
• Nói chuyện
• Cười lớn

Ngoài ra, virus còn có thể tồn tại nhiều giờ trên các bề mặt như:

• Tay nắm cửa
• Điện thoại
• Bàn làm việc
• Tay vịn cầu thang
• Bàn phím máy tính

Nếu chạm vào các bề mặt này rồi đưa tay lên mắt, mũi hoặc miệng, virus có thể xâm nhập vào cơ thể.

Sau khi vào đường hô hấp, virus bám lên các tế bào biểu mô của mũi, họng và khí quản. Chúng sử dụng chính tế bào của người để nhân lên với tốc độ rất nhanh. Chỉ sau vài giờ, số lượng virus đã tăng lên hàng nghìn lần, khiến hệ miễn dịch phải kích hoạt phản ứng chống lại tác nhân gây bệnh.

Chính phản ứng miễn dịch này là nguyên nhân tạo nên phần lớn các dấu hiệu cảm cúm, chứ không phải do virus trực tiếp phá hủy toàn bộ cơ thể như nhiều người vẫn nghĩ.

Vì sao cảm cúm khiến cơ thể mệt mỏi và đau nhức?

Đây là câu hỏi rất nhiều người quan tâm nhưng ít bài viết giải thích rõ.

Khi phát hiện virus cúm, cơ thể sẽ huy động các tế bào miễn dịch như đại thực bào, bạch cầu đơn nhân và tế bào lympho đến vị trí nhiễm bệnh. Đồng thời, hệ miễn dịch giải phóng nhiều chất trung gian gây viêm như:

• Interleukin-1 (IL-1)
• Interleukin-6 (IL-6)
• Tumor Necrosis Factor-alpha (TNF-α)

Các chất này giúp cơ thể tiêu diệt virus hiệu quả hơn nhưng cũng tạo ra hàng loạt triệu chứng như:

• Sốt
• Đau đầu
• Đau nhức cơ
• Mệt mỏi
• Chán ăn
• Buồn ngủ

Nói cách khác, phần lớn cảm giác "kiệt sức" khi bị cúm là hệ quả của việc hệ miễn dịch đang hoạt động mạnh để chống lại virus.

Đó cũng là lý do nhiều người dù chỉ mới nhiễm virus 24 giờ nhưng đã cảm thấy mệt đến mức không muốn rời khỏi giường.

Cảm cúm có nguy hiểm không?

Đối với đa số người khỏe mạnh, cảm cúm thường tự khỏi sau khoảng 5–10 ngày nếu được nghỉ ngơi và chăm sóc đúng cách.

Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc cảm cúm là bệnh "nhẹ".

Ở một số đối tượng nguy cơ cao, virus cúm có thể dẫn đến các biến chứng như:

• Viêm phổi
• Viêm phế quản
• Viêm xoang
• Viêm tai giữa
• Viêm cơ tim
• Làm nặng thêm hen phế quản hoặc COPD
• Làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch ở người có bệnh nền

Chính vì vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường và theo dõi diễn tiến của bệnh có ý nghĩa rất quan trọng.

Dấu hiệu cảm cúm xuất hiện như thế nào?

Thời gian ủ bệnh kéo dài bao lâu?

Sau khi tiếp xúc với virus, người bệnh thường chưa xuất hiện triệu chứng ngay.

Virus cần một khoảng thời gian để nhân lên trong cơ thể, được gọi là giai đoạn ủ bệnh.

Thời gian này thường kéo dài từ 1–4 ngày, trung bình khoảng 2 ngày.

Điều đáng lưu ý là người bệnh vẫn có khả năng lây virus cho người khác trước khi nhận ra mình đang mắc bệnh.

Đây là nguyên nhân khiến cúm dễ bùng phát thành các ổ dịch trong gia đình, trường học hoặc nơi làm việc.

Diễn tiến triệu chứng theo từng giai đoạn

Một trong những đặc điểm giúp phân biệt cảm cúm với cảm lạnh là tốc độ khởi phát rất nhanh.

Thay vì tăng dần từng triệu chứng trong nhiều ngày, người mắc cúm thường cảm thấy cơ thể chuyển từ trạng thái bình thường sang mệt mỏi chỉ trong vài giờ.

Dưới đây là diễn tiến điển hình của bệnh:

Lưu ý rằng đây chỉ là diễn tiến phổ biến. Mỗi người có thể có tốc độ hồi phục khác nhau tùy vào tuổi, tình trạng miễn dịch và các bệnh lý nền.

Vì sao các triệu chứng không xuất hiện cùng lúc?

Không ít người thắc mắc vì sao ngày đầu chỉ sốt và đau đầu, nhưng đến ngày thứ ba mới bắt đầu ho hoặc nghẹt mũi.

Nguyên nhân là do virus cúm không tác động đồng thời lên toàn bộ đường hô hấp.

Ở giai đoạn đầu, phản ứng miễn dịch toàn thân diễn ra mạnh nhất nên người bệnh chủ yếu cảm thấy:

• Sốt
• Đau cơ
• Đau đầu
• Mệt mỏi

Khi tình trạng viêm lan rộng đến niêm mạc đường hô hấp, các triệu chứng như:

• Ho
• Đau họng
• Nghẹt mũi
• Chảy nước mũi

mới trở nên rõ rệt hơn.

Việc hiểu đúng diễn tiến này giúp người bệnh tránh lo lắng khi thấy triệu chứng thay đổi trong vài ngày đầu và biết khi nào cần theo dõi sát hơn.

Những dấu hiệu cảm cúm thường gặp

Sốt cao – dấu hiệu điển hình nhất của cảm cúm

Sốt là phản ứng tự nhiên của cơ thể nhằm tạo môi trường bất lợi cho virus phát triển.

Khác với cảm lạnh, sốt do cúm thường xuất hiện khá nhanh và có thể đạt 38,5–40°C trong 24 giờ đầu.

Ngoài thân nhiệt tăng, người bệnh còn có thể cảm thấy:

• Rét run
• Ớn lạnh
• Đổ mồ hôi khi hạ sốt
• Khô môi
• Khát nước

Điều đáng lưu ý là mức độ sốt không phải lúc nào cũng phản ánh mức độ nặng của bệnh. Một số người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch có thể mắc cúm nhưng chỉ sốt nhẹ hoặc thậm chí không sốt.

Mệt mỏi toàn thân và kiệt sức

Nếu phải chọn một triệu chứng khiến người mắc cúm khó chịu nhất, nhiều bác sĩ sẽ nhắc đến mệt mỏi toàn thân.

Khác với cảm giác mệt sau một ngày làm việc, tình trạng này khiến người bệnh:

• Không muốn vận động
• Khó tập trung
• Chỉ muốn nằm nghỉ
• Cảm thấy cơ thể "hết sạch năng lượng"

Triệu chứng này thường xuất hiện rất sớm, thậm chí trước cả khi ho hoặc nghẹt mũi.

Nhiều người sau khi hết sốt vẫn cảm thấy mệt thêm vài ngày. Đây là điều bình thường vì hệ miễn dịch vẫn cần thời gian để phục hồi hoàn toàn sau quá trình chống lại virus.

Đau nhức cơ và khớp – triệu chứng giúp phân biệt với cảm lạnh

Nếu sốt là dấu hiệu dễ nhận thấy nhất thì đau nhức cơ thể lại là triệu chứng giúp bác sĩ định hướng nhiều đến bệnh cúm hơn là cảm lạnh thông thường.

Người bệnh thường mô tả cảm giác:

• Đau mỏi toàn thân như vừa vận động cường độ cao
• Đau nhiều ở lưng, vai gáy và hai chân
• Khớp không sưng nhưng có cảm giác ê ẩm
• Cử động hoặc thay đổi tư thế đều thấy khó chịu

Điều đáng chú ý là virus cúm không trực tiếp tấn công cơ. Nguyên nhân gây đau chủ yếu đến từ phản ứng miễn dịch của cơ thể.

Trong quá trình chống lại virus, hệ miễn dịch giải phóng nhiều cytokine gây viêm như IL-6 và TNF-α. Những chất này làm tăng cảm giác đau tại cơ và khớp, đồng thời khiến cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng hơn bình thường.

Đây cũng là lý do nhiều người cảm thấy đau nhức dữ dội trong 2–3 ngày đầu nhưng giảm nhanh khi cơn sốt bắt đầu thuyên giảm.

Lưu ý: Nếu đau cơ kéo dài nhiều ngày sau khi các triệu chứng khác đã hết hoặc kèm theo yếu cơ rõ rệt, người bệnh nên đi khám để loại trừ các nguyên nhân khác ngoài cảm cúm.

Ho khan – triệu chứng có thể kéo dài lâu nhất

Ho là phản xạ bảo vệ tự nhiên của cơ thể nhằm loại bỏ dịch tiết và các tác nhân gây bệnh khỏi đường hô hấp.

Trong bệnh cúm, cơn ho thường có đặc điểm:

• Ho khan là chủ yếu
• Xuất hiện sau sốt khoảng 1–2 ngày
• Ho nhiều hơn vào ban đêm
• Cảm giác ngứa hoặc rát sau xương ức
• Có thể kéo dài 2–3 tuần dù người bệnh đã khỏi sốt

Điều này khiến nhiều người lầm tưởng mình chưa khỏi bệnh hoặc thuốc điều trị không hiệu quả.

Thực tế, sau khi virus đã được loại bỏ, niêm mạc đường hô hấp vẫn cần thời gian để tái tạo. Trong giai đoạn này, các đầu dây thần kinh ở niêm mạc trở nên nhạy cảm hơn, chỉ cần thay đổi nhiệt độ, nói nhiều hoặc hít phải khói bụi cũng có thể kích thích cơn ho.

Nếu ho giảm dần theo thời gian thì đây là diễn tiến bình thường.

Ngược lại, nếu ho ngày càng nặng, xuất hiện đờm đặc màu vàng hoặc xanh, kèm sốt trở lại hoặc khó thở thì cần nghĩ đến khả năng bội nhiễm vi khuẩn.

Đau họng và rát họng

Không giống viêm họng do vi khuẩn thường gây đau dữ dội và có mủ trắng ở amidan, đau họng trong cảm cúm chủ yếu do tình trạng viêm niêm mạc đường hô hấp.

Người bệnh có thể cảm thấy:

• Khô họng
• Rát khi nuốt
• Cổ họng nóng ran
• Ho nhiều làm đau họng hơn

Triệu chứng này thường rõ nhất trong 2–3 ngày đầu rồi giảm dần khi phản ứng viêm được kiểm soát.

Để giảm khó chịu, người bệnh có thể:

• Uống nhiều nước ấm
• Súc họng bằng nước muối sinh lý
• Hạn chế đồ ăn quá cay hoặc quá nóng
• Nghỉ ngơi và giữ ấm vùng cổ

Nghẹt mũi và chảy nước mũi

Đây là những triệu chứng khá phổ biến nhưng không phải dấu hiệu nổi bật nhất của cảm cúm.

Virus cúm gây viêm niêm mạc mũi, làm các mạch máu giãn ra và tăng tiết dịch nhầy. Kết quả là người bệnh cảm thấy:

• Nghẹt một hoặc hai bên mũi
• Chảy nước mũi trong
• Khó ngửi mùi
• Thở bằng miệng khi ngủ

Nếu dịch mũi vẫn trong và giảm dần theo thời gian thì thường không đáng lo ngại.

Ngược lại, nếu nghẹt mũi kéo dài trên 10 ngày, đau nhiều vùng trán hoặc gò má, dịch mũi chuyển sang màu vàng xanh và có mùi hôi thì cần nghĩ đến khả năng viêm xoang bội nhiễm.

Đau đầu và cảm giác nặng vùng trán

Khoảng một nửa số người mắc cúm có triệu chứng đau đầu.

Đặc điểm thường gặp gồm:

• Đau âm ỉ vùng trán
• Cảm giác nặng đầu
• Đau tăng khi sốt cao
• Khó tập trung làm việc

Nguyên nhân chủ yếu là do:

• Phản ứng viêm toàn thân
• Mất nước khi sốt
• Giãn mạch máu trong cơ thể
• Tình trạng viêm ở niêm mạc mũi và xoang

Đau đầu sẽ cải thiện khi sốt giảm và cơ thể được bù đủ nước.

Tuy nhiên, nếu đau đầu dữ dội kèm cứng cổ, nôn nhiều, rối loạn ý thức hoặc co giật thì cần đến cơ sở y tế ngay vì đây không còn là biểu hiện thông thường của cảm cúm.

Cảm cúm khác gì cảm lạnh thông thường?

Vì sao nhiều người dễ nhầm lẫn?

Ở giai đoạn đầu, cả cảm cúm và cảm lạnh đều có thể gây:

• Ho
• Hắt hơi
• Đau họng
• Sổ mũi
• Mệt mỏi

Chính sự giống nhau này khiến nhiều người chủ quan, cho rằng mình chỉ bị cảm thông thường.

Tuy nhiên, hai bệnh có bản chất hoàn toàn khác nhau.

Cảm lạnh thường do Rhinovirus, Coronavirus thông thường hoặc Adenovirus gây ra và chủ yếu khu trú ở đường hô hấp trên.

Trong khi đó, virus cúm tạo ra phản ứng viêm toàn thân mạnh hơn, vì vậy các triệu chứng cũng nặng hơn đáng kể.

Bảng so sánh cảm cúm và cảm lạnh

Một cách đơn giản để ghi nhớ là:

Nếu bạn cảm thấy mình "đổ bệnh" chỉ sau một đêm với sốt cao, đau nhức và kiệt sức, khả năng mắc cảm cúm thường cao hơn cảm lạnh thông thường.

Khung tự đánh giá: Liệu bạn có đang bị cảm cúm?

Checklist nhận biết nhanh

Bạn có thể tự đánh giá ban đầu bằng cách đối chiếu các triệu chứng dưới đây.

Nếu có từ 4–5 dấu hiệu trở lên, đặc biệt trong mùa cúm hoặc sau khi tiếp xúc với người bệnh, khả năng mắc cảm cúm sẽ cao hơn cảm lạnh thông thường.

Tuy nhiên, bảng kiểm này không thay thế cho việc chẩn đoán y khoa. Một số bệnh khác như COVID-19, sốt xuất huyết hoặc các bệnh nhiễm virus đường hô hấp khác cũng có thể có biểu hiện tương tự.

Những hiểu lầm phổ biến về dấu hiệu cảm cúm

Hiểu lầm 1: Không sốt thì không phải cúm

Đây là quan niệm chưa chính xác.

Người lớn tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc người đã tiêm vắc-xin cúm vẫn có thể mắc bệnh nhưng chỉ biểu hiện bằng ho, mệt mỏi hoặc đau họng nhẹ.

Hiểu lầm 2: Ra nhiều mồ hôi là bệnh đã khỏi

Ra mồ hôi chỉ là phản ứng khi cơ thể hạ sốt.

Điều này không đồng nghĩa virus đã được loại bỏ hoàn toàn.

Người bệnh vẫn cần tiếp tục nghỉ ngơi, uống đủ nước và theo dõi các triệu chứng trong những ngày tiếp theo.

Hiểu lầm 3: Hết sốt là không còn lây bệnh

Nhiều người quay lại làm việc ngay khi vừa hết sốt.

Tuy nhiên, virus cúm vẫn có thể được phát tán trong vài ngày sau đó, đặc biệt nếu người bệnh còn ho hoặc hắt hơi.

Do đó, nên tiếp tục đeo khẩu trang, vệ sinh tay và hạn chế tiếp xúc gần với người khác cho đến khi cơ thể hồi phục tốt hơn.

Hiểu lầm 4: Cảm cúm lúc nào cũng nhẹ

Đa số trường hợp cảm cúm có thể tự khỏi.

Tuy nhiên, ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền, cúm có thể tiến triển nhanh thành viêm phổi, suy hô hấp hoặc làm nặng thêm các bệnh lý mạn tính.

Vì vậy, việc theo dõi diễn tiến của triệu chứng trong những ngày đầu đóng vai trò quan trọng hơn là chỉ dựa vào cảm giác chủ quan của người bệnh.