Làng cổ Phước Tích ở Huế có gì nổi bật?

Nhờ vậy, giá trị của Phước Tích có thể được cảm nhận ở quy mô toàn làng: từ cách các khuôn viên mở ra với nhau qua hàng rào cây, những ngôi nhà rường được gìn giữ qua nhiều thế hệ cho đến các đình, chùa, miếu và dấu tích nghề gốm. Đây là những lớp văn hóa cùng tồn tại trong một môi trường làng quê truyền thống chứ không phải những yếu tố tách rời.

Không gian làng cổ hài hòa với sông Ô Lâu và cảnh quan tự nhiên

Phước Tích hình thành từ thế kỷ XV và được bao bọc bởi dòng sông Ô Lâu. Những đoạn sông uốn khúc quanh vùng Cồn Dương vừa tạo nên cảnh quan mềm mại vừa góp phần định hình không gian cư trú của làng.

Cách tổ chức không gian mang dấu ấn quan niệm phong thủy phương Đông. Trước đây, làng được chia thành ba xóm gọi chung là Tam Hòa, gồm Thượng Hòa, Trung Hòa và Hạ Hòa. Các khu vực không tồn tại biệt lập mà được kết nối tự nhiên bằng hệ thống đường làng, ngõ xóm, cây xanh và những khu vườn.

Một nét dễ nhận biết là các khuôn viên nhà không bị chia cắt bởi những bức tường kín. Thay vào đó, người dân sử dụng hàng rào chè tàu uốn theo đường làng và lối vào nhà. Cách bố trí này tạo cảm giác vừa có ranh giới riêng vừa duy trì sự liên tục của cảnh quan và mối liên hệ giữa các gia đình trong cộng đồng.

Cây xanh cũng là thành phần quan trọng của không gian Phước Tích. Những khu vườn với mít, vả, hồng xiêm, hoa và cây cảnh hòa cùng cây đa, bến nước, sân đình tạo nên hình ảnh đặc trưng của một làng quê truyền thống. Đáng chú ý trong số các cây cổ thụ của làng là cây thị đã có tuổi đời hơn 500 năm.

Hệ thống nhà rường lưu giữ dấu ấn kiến trúc truyền thống Huế

Giá trị kiến trúc nổi bật của Phước Tích tập trung ở hệ thống nhà rường cổ. Theo nội dung được lưu giữ về làng, Phước Tích còn 26 ngôi nhà rường và 17 nhà thờ họ, tạo thành một quần thể kiến trúc có mật độ đáng chú ý trong không gian làng.

Kiểu nhà ba gian hai chái và một gian hai chái

Những ngôi nhà cổ chủ yếu thuộc hai dạng là nhà ba gian hai chái và nhà một gian hai chái. Nhiều công trình có niên đại trên 150 năm, phản ánh sự giao thoa giữa kiến trúc dân gian và những ảnh hưởng của kiến trúc cung đình Huế.

Không gian nhà không chỉ có giá trị ở phần khung kiến trúc. Bên trong nhiều ngôi nhà vẫn còn bàn ghế, tràng kỷ, bộ ngựa, bàn thờ, hoành phi và câu đối. Những vật dụng được gìn giữ qua nhiều thế hệ khiến mỗi ngôi nhà đồng thời trở thành nơi lưu dấu đời sống của gia đình và dòng họ.

Nghệ thuật chạm khắc tạo nét riêng cho nhà rường

Phước Tích nằm cạnh làng mộc truyền thống Mỹ Xuyên nên kiến trúc tại đây còn mang dấu ấn của nghệ thuật điêu khắc gỗ. Các bộ khung nhà được chạm trổ, làm tăng tính trang trí nhưng vẫn giữ được đặc trưng dân gian của kiến trúc nhà ở truyền thống.

Dấu ấn nhà rường cũng hiện diện rõ trong các công trình thờ họ. Trong 17 nhà thờ họ của làng, có 10 nhà thờ được xây dựng theo kiểu nhà rường cổ ba gian hai chái. Bên trong lưu giữ gia phả, hương án, hoành phi và câu đối, qua đó cho thấy kiến trúc gắn chặt với việc bảo tồn ký ức dòng họ.

Đình, chùa và miếu tạo nên lớp văn hóa tâm linh đa dạng

Bên cạnh nhà ở và nhà thờ họ, Phước Tích còn có nhiều công trình tín ngưỡng như đình làng Trung, chùa Phước Bửu, miếu Cây Thị, miếu Đôi, miếu Quảng Tế, các miếu Âm hồn, Con Cọp và đền Văn Thánh.

Các công trình này phản ánh đời sống tâm linh phong phú của cộng đồng cư dân. Đáng chú ý, miếu Quảng Tế gắn với dấu tích Yoni và Linga của người Chăm, cho thấy trong không gian văn hóa của làng còn hiện diện những lớp dấu tích có nguồn gốc khác nhau.

Giá trị của hệ thống tín ngưỡng vì vậy không chỉ nằm ở số lượng công trình mà còn ở mối quan hệ của chúng với đời sống cộng đồng. Đình, chùa, miếu và nhà thờ họ cùng tồn tại trong cấu trúc làng, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa đặc trưng của Phước Tích.

Gốm Phước Tích là dấu ấn nghề thủ công lâu đời

Gốm là một thành tố quan trọng làm nên bản sắc văn hóa của Phước Tích. Trong ba xóm của làng, khu Trung Hòa có địa thế cao hơn và từng là nơi đặt cơ sở sản xuất gốm. Qua nhiều thời kỳ, nghề này đã trở thành một nghề thủ công nổi tiếng của vùng Thuận Hóa.

Sản phẩm gốm Phước Tích từng được sử dụng rộng rãi trong đời sống. Đặc biệt, om đất của làng còn được dùng để nấu cơm trong cung đình nhà Nguyễn. Dấu ấn đó được lưu truyền qua hai câu:

Om Phước Tích ngon cơm hoàng đế
Sen Hà Trì quý thể Phú Xuân

Nghề gốm vì thế không tách rời lịch sử phát triển của làng. Nó vừa phục vụ sinh hoạt và tạo sinh kế cho cư dân, vừa hình thành một nét nhận diện riêng cho Phước Tích. Ngày nay, kỹ thuật làm gốm truyền thống tiếp tục được kế thừa để tạo ra các sản phẩm trang trí và phục vụ hoạt động kinh tế, du lịch địa phương.

Giá trị văn hóa của Phước Tích nằm ở một không gian sống còn tính liên tục

Điều khiến Phước Tích nổi bật là nhiều thành phần của một làng quê truyền thống vẫn cùng hiện diện trong một không gian tương đối thống nhất. Nhà rường không đứng riêng khỏi vườn cây; nhà thờ họ gắn với ký ức dòng tộc; đình, chùa và miếu gắn với đời sống tâm linh; còn nghề gốm phản ánh hoạt động lao động và kỹ năng thủ công được truyền qua nhiều thế hệ.

Cấu trúc đường làng, hàng rào chè tàu, nhà vườn và sông Ô Lâu tiếp tục đóng vai trò kết nối những thành phần đó. Vì vậy, khi nhìn vào Phước Tích, có thể nhận thấy không chỉ giá trị của từng công trình cổ mà còn cả cách một cộng đồng từng tổ chức nơi ở, sinh hoạt, thờ tự và sản xuất trong cùng một môi trường sống.

Làng cổ Phước Tích nổi bật trước hết bởi sự nguyên hòa giữa kiến trúc và văn hóa làng truyền thống. Hệ thống nhà rường, nhà thờ họ, đình chùa, miếu, vườn cây và hàng rào chè tàu được đặt trong cảnh quan sông Ô Lâu tạo thành một chỉnh thể đặc trưng. Nghề gốm lâu đời tiếp tục bổ sung cho bức tranh ấy bằng dấu ấn lao động và kỹ nghệ thủ công. Chính sự hiện diện đồng thời của không gian cư trú, tín ngưỡng, dòng họ và nghề truyền thống đã tạo nên giá trị riêng của Phước Tích.